Słownik pojęć diabetologicznych
Krótkie wyjaśnienia skrótów i pojęć, które pojawiają się w wynikach badań, zaleceniach lekarza i artykułach o cukrzycy. Przy każdym haśle znajdziesz link do artykułu, w którym temat opisujemy szczegółowo.
A
- Albuminuria (UACR)
- Obecność albuminy w moczu. Wskaźnik UACR od 30 mg/g to wczesny sygnał uszkodzenia nerek w cukrzycy; bada się go co najmniej raz w roku. Więcej →
B
- Bolus
- Dawka insuliny szybkodziałającej podawana do posiłku (bolus posiłkowy) lub w celu obniżenia wysokiego cukru (bolus korekcyjny). Więcej →
C
- CGM (ciągłe monitorowanie glikemii)
- System z sensorem pod skórą, który co kilka minut mierzy glukozę w płynie tkankowym i pokazuje trend oraz alarmy niskiego i wysokiego cukru. Więcej →
- Ciała ketonowe
- Produkty spalania tłuszczów. Ich duża ilość przy braku insuliny zakwasza krew i prowadzi do kwasicy ketonowej. We krwi norma to poniżej 0,6 mmol/l. Więcej →
- Cukromocz (glukozuria)
- Obecność glukozy w moczu, zwykle gdy cukier we krwi przekracza próg nerkowy, ok. 180 mg/dl. Przy flozynach jest zjawiskiem oczekiwanym. Więcej →
E
- Efekt Somogyi
- Wysoki cukier rano po nocnym niedocukrzeniu, wywołany wyrzutem hormonów przeciwstawnych do insuliny. Dziś uważany za rzadki; częściej przyczyną jest zjawisko brzasku. Więcej →
- eGFR
- Szacowany wskaźnik filtracji kłębuszkowej, czyli miara pracy nerek liczona z kreatyniny, wieku i płci. Wartość od 60 ml/min/1,73 m² bez albuminurii uznaje się za prawidłową. Więcej →
F
- Flozyny (inhibitory SGLT2)
- Leki obniżające cukier przez zwiększenie wydalania glukozy z moczem (np. dapagliflozyna, empagliflozyna). Chronią też serce i nerki. Więcej →
G
- Gastropareza
- Opóźnione opróżnianie żołądka spowodowane neuropatią autonomiczną. Daje uczucie pełności, nudności i nieprzewidywalne cukry po posiłkach. Więcej →
- Glikemia
- Stężenie glukozy we krwi. Na czczo u osoby zdrowej wynosi 70–99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l). Więcej →
- GLP-1 (leki)
- Leki naśladujące hormon jelitowy GLP-1 (np. semaglutyd, liraglutyd, tirzepatyd). Obniżają cukier, zmniejszają apetyt i masę ciała. Więcej →
- Glukagon
- Hormon trzustki podnoszący cukier. Jako lek w zastrzyku lub proszku do nosa ratuje życie przy ciężkiej hipoglikemii. Więcej →
- GMI
- Wskaźnik zarządzania glikemią: szacunkowy odpowiednik HbA1c liczony ze średniej glukozy z sensora CGM z co najmniej 14 dni. Więcej →
H
- HbA1c (hemoglobina glikowana)
- Odsetek hemoglobiny połączonej z glukozą; odzwierciedla średni cukier z ok. 3 miesięcy. Prawidłowo poniżej 5,7%, cukrzyca od 6,5%, typowy cel leczenia do 7%. Więcej →
- Hiperglikemia
- Za wysoki poziom cukru we krwi. Objawia się pragnieniem, częstym oddawaniem moczu i zmęczeniem. Więcej →
- Hipoglikemia
- Za niski poziom cukru we krwi, u osób z cukrzycą poniżej 70 mg/dl. Leczy się ją 15 g szybkich węglowodanów (reguła 15). Więcej →
- HOMA-IR
- Wskaźnik insulinooporności liczony z glukozy i insuliny na czczo. Nie ma jednej uniwersalnej normy; wynik interpretuje się razem z obrazem klinicznym. Więcej →
I
- IFG (nieprawidłowa glikemia na czczo)
- Glukoza na czczo 100–125 mg/dl. Jedna z postaci stanu przedcukrzycowego. Więcej →
- IGT (nieprawidłowa tolerancja glukozy)
- Glukoza 140–199 mg/dl po 2 godzinach testu obciążenia glukozą. Postać stanu przedcukrzycowego. Więcej →
- Indeks glikemiczny (IG)
- Liczba mówiąca, jak szybko produkt podnosi cukier w porównaniu z glukozą (IG = 100). Niski IG to 55 i mniej. Więcej →
- Insulina bazowa
- Insulina długo działająca (lub wlew podstawowy z pompy), która pokrywa zapotrzebowanie między posiłkami i w nocy. Więcej →
- Insulinooporność
- Zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę; trzustka musi wydzielać jej więcej. Sprzyja jej otyłość brzuszna i mała aktywność. Więcej →
- ISF (współczynnik wrażliwości na insulinę)
- Mówi, o ile mg/dl obniża cukier 1 jednostka insuliny szybkodziałającej. Służy do liczenia dawek korekcyjnych. Więcej →
K
- Kwasica ketonowa (DKA)
- Stan zagrożenia życia wynikający z braku insuliny: wysoki cukier, ketony i zakwaszenie krwi. Wymaga leczenia w szpitalu. Więcej →
L
- LADA
- Autoimmunologiczna cukrzyca dorosłych, rozwijająca się wolniej niż typowa cukrzyca typu 1; często początkowo mylona z typem 2. Więcej →
Ł
- Ładunek glikemiczny (ŁG)
- Iloczyn indeksu glikemicznego i ilości węglowodanów w porcji, podzielony przez 100. Lepiej niż sam IG oddaje wpływ porcji na cukier. Więcej →
M
N
O
- OGTT (krzywa cukrowa)
- Doustny test obciążenia 75 g glukozy z pomiarem cukru na czczo i po 2 godzinach (w ciąży także po 1 godzinie). Więcej →
P
- Peptyd C
- Fragment uwalniany razem z insuliną; jego poziom pokazuje, ile insuliny wytwarza własna trzustka. Więcej →
- Pochodne sulfonylomocznika
- Leki pobudzające trzustkę do wydzielania insuliny (np. gliklazyd, glimepiryd). Mogą wywołać hipoglikemię. Więcej →
- Pompa insulinowa
- Urządzenie podające insulinę szybkodziałającą przez całą dobę przez wkłucie pod skórą, z możliwością bolusów do posiłków. Więcej →
- Próg nerkowy
- Stężenie glukozy we krwi, powyżej którego cukier pojawia się w moczu; zwykle ok. 180 mg/dl. Więcej →
- Przelicznik węglowodanowy
- Liczba jednostek insuliny potrzebna na 1 wymiennik węglowodanowy (WW), np. 1,2 j./WW. Bywa różny o różnych porach dnia. Więcej →
R
S
T
- TIR (czas w zakresie)
- Odsetek czasu, w którym cukier z sensora CGM mieści się w zakresie 70–180 mg/dl. Typowy cel to ponad 70%. Więcej →
W
Z
- Zjawisko brzasku
- Wzrost cukru nad ranem (ok. 4–8) wywołany hormonami wydzielanymi pod koniec nocy, m.in. hormonem wzrostu i kortyzolem. Więcej →