Hipoglikemia (niedocukrzenie) to zbyt niski poziom cukru we krwi: u osób z cukrzycą poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l). Daje objawy takie jak drżenie rąk, poty, głód i kołatanie serca, a nieleczona może prowadzić do utraty przytomności. Najczęściej dotyczy osób leczonych insuliną lub pochodnymi sulfonylomocznika. Podstawą leczenia jest reguła 15: 15 g szybkich węglowodanów i ponowny pomiar po 15 minutach.
Utrata przytomności lub drgawki u osoby z cukrzycą: nie podawaj nic do ust, podaj glukagon (jeśli jest), ułóż w pozycji bocznej i dzwoń pod 112.
Poziomy hipoglikemii
Międzynarodowe zalecenia (ADA, International Hypoglycaemia Study Group) dzielą hipoglikemię na trzy poziomy:
| Poziom | Glikemia | Co oznacza |
|---|---|---|
| 1 | 54–69 mg/dl (3,0–3,8 mmol/l) | sygnał ostrzegawczy, wymaga zjedzenia węglowodanów |
| 2 | poniżej 54 mg/dl (3,0 mmol/l) | hipoglikemia istotna klinicznie, groźniejsza |
| 3 (ciężka) | dowolna wartość | potrzebna pomoc innej osoby, np. z powodu splątania lub utraty przytomności |
Wynik poniżej 70 mg/dl warto leczyć nawet bez objawów, jeśli przyjmujesz insulinę lub pochodne sulfonylomocznika. Zakresy prawidłowe znajdziesz w artykule o normach cukru we krwi, a wynik w mmol/l przeliczysz w przeliczniku mg/dl na mmol/l.
Objawy hipoglikemii
Objawy zależą od tego, jak szybko i jak głęboko spada cukier.
Wczesne (adrenergiczne), czyli reakcja obronna organizmu:
- drżenie rąk, niepokój, rozdrażnienie,
- zimne poty, bladość,
- kołatanie serca,
- silny głód, mrowienie wokół ust.
Późniejsze (neuroglikopeniczne), czyli skutek niedoboru glukozy w mózgu:
- zaburzenia koncentracji, widzenia i mowy,
- ból i zawroty głowy, senność,
- dziwne zachowanie, agresja, splątanie (otoczenie może to pomylić z upojeniem alkoholowym),
- w ciężkich przypadkach drgawki i utrata przytomności.
Hipoglikemia w nocy
Nocne niedocukrzenia łatwo przeoczyć. Sygnały ostrzegawcze to:
- koszmary senne i niespokojny sen,
- nocne poty, mokra piżama lub pościel,
- poranny ból głowy, zmęczenie, rozbicie,
- niewyjaśnione wysokie cukry rano (więcej o tym w tekście o efekcie Somogyi).
Nieświadomość hipoglikemii
U części osób, zwłaszcza po wielu latach cukrzycy typu 1 lub przy częstych niedocukrzeniach, wczesne objawy zanikają. Pierwszym sygnałem jest wtedy splątanie, a nie drżenie czy poty. To duże ryzyko ciężkiej hipoglikemii. Pomaga unikanie niedocukrzeń przez kilka tygodni (objawy ostrzegawcze często wracają) oraz system CGM z alarmami.
Objawy mogą też maskować beta-blokery (np. metoprolol, bisoprolol): osłabiają drżenie i kołatanie serca, choć zwykle nie poty. U seniorów hipoglikemia często objawia się nietypowo: splątaniem, zawrotami głowy lub upadkiem.
Przyczyny niedocukrzenia w cukrzycy
Hipoglikemię wywołują przede wszystkim leki, które zwiększają ilość insuliny we krwi:
- insulina,
- pochodne sulfonylomocznika: gliklazyd, glimepiryd, glipizyd,
- glinidy (repaglinid).
Metformina, leki z grup DPP-4, SGLT2 i GLP-1 stosowane bez insuliny czy pochodnych sulfonylomocznika praktycznie jej nie powodują.
Najczęstsze sytuacje, w których dochodzi do niedocukrzenia:
- za duża dawka insuliny lub pomyłka (np. insulina posiłkowa zamiast bazowej),
- pominięty, opóźniony lub zbyt mały posiłek w stosunku do dawki,
- wysiłek fizyczny: cukier może spadać w czasie wysiłku i nawet do 24 godzin po nim (więcej w tekście o aktywności fizycznej w cukrzycy),
- alkohol: hamuje wytwarzanie glukozy w wątrobie, a ryzyko utrzymuje się nawet kilkanaście godzin, także w nocy po imprezie,
- odchudzanie i zmiana diety bez korekty dawek leków,
- choroba nerek: insulina i część leków dłużej krążą we krwi,
- zmiana miejsca wstrzyknięć: insulina podana w zdrowy obszar skóry zamiast w zgrubienie (lipohipertrofię) wchłania się lepiej i silniej działa,
- gorąca kąpiel, sauna, upał, które przyspieszają wchłanianie insuliny,
- gastropareza, czyli opóźnione opróżnianie żołądka, przez którą insulina zaczyna działać przed wchłonięciem posiłku.
Pierwsza pomoc: reguła 15
Jeśli masz objawy, a cukier jest poniżej 70 mg/dl (lub nie możesz go zmierzyć), postępuj tak:
- Zjedz lub wypij ok. 15 g szybko wchłanianych węglowodanów.
- Odczekaj 15 minut i zmierz cukier ponownie.
- Jeśli nadal jest poniżej 70 mg/dl, powtórz porcję.
- Gdy cukier wróci do normy, a do kolejnego posiłku zostało więcej niż ok. godzina, zjedz małą przekąskę z węglowodanami złożonymi, np. kanapkę.
Co zjeść: ok. 15 g węglowodanów
| Produkt | Porcja na ok. 15 g |
|---|---|
| Tabletki glukozy | według etykiety (gramatura różni się między produktami) |
| Sok owocowy | ok. 150 ml (mała szklanka) |
| Zwykły słodzony napój (nie „light” ani „zero”) | ok. 150 ml |
| Kostki cukru | 3–4 kostki |
| Miód | 1 łyżka |
| Żel z glukozą | według etykiety |
Czego unikać: czekolada, batony czy ciastka zawierają tłuszcz, który spowalnia wchłanianie cukru, więc działają za wolno. Napoje „zero” i słodziki nie podnoszą cukru.
Ważne szczegóły:
- przy leczeniu akarbozą stosuj czystą glukozę (tabletki, żel), bo akarboza hamuje trawienie zwykłego cukru,
- u dzieci dawkę węglowodanów ustala się zwykle według masy ciała (ok. 0,3 g/kg), zgodnie z zaleceniami zespołu diabetologicznego,
- sensory CGM pokazują glukozę z opóźnieniem kilku do kilkunastu minut; przy objawach i wyniku granicznym potwierdź go glukometrem,
- przy pompie z automatycznym podawaniem insuliny system zwykle sam wstrzymuje insulinę, dlatego zespoły diabetologiczne często zalecają mniejsze porcje węglowodanów; ustal zasady ze swoim lekarzem.
15 g węglowodanów to 1,5 wymiennika węglowodanowego (WW). Zawartość węglowodanów w innych produktach sprawdzisz w kalkulatorze WW i WBT.
Ciężka hipoglikemia: stan nagły
Gdy osoba z cukrzycą jest nieprzytomna, ma drgawki albo jest tak splątana, że nie może bezpiecznie połykać:
- Nie podawaj nic do ust: grozi to zachłyśnięciem.
- Podaj glukagon, jeśli jest dostępny: w zastrzyku (np. GlucaGen HypoKit, 1 mg u dorosłych i 0,5 mg u małych dzieci) albo w postaci proszku do nosa.
- Ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej: po glukagonie częste są wymioty.
- Zadzwoń pod 112 lub 999.
- Po odzyskaniu przytomności, gdy osoba może połykać, podaj węglowodany do picia lub jedzenia, bo działanie glukagonu jest krótkie.
Glukagon może działać słabiej po alkoholu i przy długim głodzeniu, bo wątroba ma wtedy mało zapasów glukozy. Bliscy osoby leczonej insuliną powinni wiedzieć, gdzie leży glukagon i jak go podać.
O niedocukrzeniach u kobiet w ciąży, także bez cukrzycy, piszemy w osobnym artykule niedocukrzenie w ciąży.
Po epizodzie hipoglikemii
- Poszukaj przyczyny: dawka, posiłek, wysiłek, alkohol. Jedno niedocukrzenie z jasnym powodem to co innego niż powtarzające się epizody bez wyjaśnienia.
- Powtarzające się niedocukrzenia omów z lekarzem: często wymagają zmiany dawek lub leków.
- Ciężka hipoglikemia zawsze jest powodem do kontaktu z lekarzem prowadzącym.
- Prowadzenie samochodu: nie prowadź z niskim cukrem. Brytyjskie zalecenia dla kierowców mówią, by przed jazdą cukier wynosił co najmniej 90 mg/dl (5 mmol/l), a po niedocukrzeniu odczekać 45 minut od powrotu do normy. Powtarzające się ciężkie hipoglikemie mogą wpływać na prawo jazdy.
Jak zapobiegać hipoglikemii
- zawsze miej przy sobie glukozę lub inne szybkie węglowodany,
- noś kartę lub opaskę z informacją o cukrzycy,
- przed wysiłkiem zmierz cukier i w razie potrzeby zmniejsz dawkę insuliny lub zjedz przekąskę; po intensywnym treningu kontroluj cukier także w nocy,
- alkohol pij z jedzeniem i zmierz cukier przed snem,
- przy częstych lub nocnych niedocukrzeniach zapytaj o system CGM z alarmami,
- naucz bliskich rozpoznawać objawy i podawać glukagon; pomoże w tym nasza instrukcja i karta do druku (PDF).
Hipoglikemia u osób bez cukrzycy
U zdrowych osób organizm skutecznie broni się przed spadkiem cukru, więc prawdziwa hipoglikemia jest rzadka. Do jej rozpoznania potrzebne są trzy elementy (tzw. triada Whipple’a): objawy, niski cukier potwierdzony w laboratorium w czasie objawów i ustąpienie objawów po jego wyrównaniu. Wynik z glukometru nie wystarcza.
Możliwe przyczyny:
- alkohol, zwłaszcza na pusty żołądek,
- długie głodzenie, ciężkie niedożywienie,
- operacje bariatryczne (późny zespół poposiłkowy, 1–3 godziny po jedzeniu),
- niektóre leki,
- niedoczynność nadnerczy, ciężkie choroby wątroby i nerek,
- bardzo rzadko guz trzustki wydzielający insulinę (insulinoma).
Tak zwana hipoglikemia reaktywna (objawy kilka godzin po posiłku) bywa nadrozpoznawana. Jeśli masz takie objawy, zapisz, kiedy się pojawiają, i omów je z lekarzem, zamiast samodzielnie interpretować pomiary z glukometru.
Hipoglikemia a hiperglikemia
Hipoglikemia to przeciwieństwo hiperglikemii, czyli za wysokiego cukru. Objawy bywają podobne (osłabienie, złe samopoczucie), dlatego jeśli to możliwe, zawsze zmierz cukier. Gdy nie da się go zmierzyć, a podejrzewasz niedocukrzenie, podaj węglowodany: przy hipoglikemii mogą uratować życie, a przy wysokim cukrze krótko nie zaszkodzą.
Źródła
- American Diabetes Association. 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes–2025. Diabetes Care 2025;48(Suppl. 1):S128–S145. link
- International Hypoglycaemia Study Group. Glucose Concentrations of Less Than 3.0 mmol/L Should Be Reported in Clinical Trials. Diabetes Care 2017;40(1):155–157. doi:10.2337/dc16-2215
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą. Aktualna edycja.
- Cryer PE i wsp. Evaluation and management of adult hypoglycemic disorders: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2009;94:709–728.
- ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022: Assessment and management of hypoglycemia in children and adolescents with diabetes. Pediatr Diabetes 2022;23:1322–1340.
- Charakterystyki produktów leczniczych: glukagon (GlucaGen HypoKit, glukagon donosowy).
