Metformina to najczęściej stosowany lek w cukrzycy typu 2. Obniża cukier głównie przez zmniejszenie wytwarzania glukozy w wątrobie, a stosowana sama nie powoduje niedocukrzeń ani tycia. Jest tania, stosowana od dziesięcioleci i dobrze przebadana. Najczęstszym problemem są dolegliwości żołądkowe, którym zwykle można zapobiec, stopniowo zwiększając dawkę. Ciekawostka: wywodzi się z rośliny, rutwicy lekarskiej.
Jak działa metformina
Metformina należy do grupy biguanidów i jest stosowana od 1957 roku. Obniża poziom cukru kilkoma drogami:
- hamuje wytwarzanie glukozy w wątrobie, zwłaszcza w nocy, dlatego dobrze obniża cukier na czczo,
- poprawia wrażliwość na insulinę w mięśniach,
- działa w jelicie: zwiększa zużycie glukozy przez ścianę jelita i wydzielanie hormonu GLP-1, zmienia skład mikrobioty.
Metformina nie pobudza trzustki do wydzielania insuliny. Dzięki temu stosowana sama praktycznie nie powoduje hipoglikemii. Obniża HbA1c średnio o ok. 1–1,5 punktu procentowego, a masa ciała nie rośnie, a u części osób nieznacznie spada.
Kiedy się ją stosuje
- cukrzyca typu 2: jeden z leków pierwszego wyboru, zwykle od chwili rozpoznania; łączy się ją z flozynami, lekami GLP-1, gliptynami i insuliną,
- stan przedcukrzycowy: u wybranych osób, np. młodszych z otyłością lub po cukrzycy ciążowej,
- insulinooporność i zespół policystycznych jajników (PCOS): w wybranych sytuacjach, decyzją lekarza.
W cukrzycy typu 1 metformina nie zastępuje insuliny.
Dawkowanie i jak przyjmować
Dawkę ustala lekarz. Typowy schemat:
| Etap | Metformina zwykła | Metformina XR (o przedłużonym uwalnianiu) |
|---|---|---|
| początek | 500 mg 1–2 razy dziennie | 500 mg raz dziennie, do kolacji |
| zwiększanie | co 1–2 tygodnie o 500 mg | co 1–2 tygodnie o 500 mg |
| typowa dawka | 1500–2000 mg na dobę w 2–3 dawkach | 1500–2000 mg raz dziennie |
| dawka maksymalna | 3000 mg na dobę | 2000 mg na dobę |
Wskazówki:
- przyjmuj metforminę w trakcie lub tuż po posiłku,
- tabletek XR nie dziel i nie rozgryzaj; w kale można czasem zauważyć „pustą” otoczkę tabletki, to normalne,
- jeśli zapomnisz dawki, nie bierz podwójnej,
- popularne nazwy handlowe w Polsce to m.in. Metformax, Siofor, Glucophage i Glucophage XR; wszystkie zawierają tę samą substancję.
Nie zmieniaj dawki samodzielnie. Metformina jest refundowana; szczegóły w artykule bezpłatne leki na cukrzycę.
Skutki uboczne
- dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, biegunka, wzdęcia, ból brzucha, metaliczny posmak. Dotyczą nawet co czwartej osoby na początku leczenia i zwykle mijają po kilku tygodniach. Pomagają: powolne zwiększanie dawki, przyjmowanie z posiłkiem, zmiana na formę XR; dane o probiotykach w tej sytuacji są wstępne,
- niedobór witaminy B12: przy wieloletnim stosowaniu, zwłaszcza w większych dawkach. Warto ją oznaczać co jakiś czas, szczególnie przy mrowieniu i drętwieniu stóp, bo niedobór może naśladować lub nasilać neuropatię,
- kwasica mleczanowa: bardzo rzadka, ale groźna. Grozi głównie przy ciężkiej niewydolności nerek, wątroby lub serca, odwodnieniu, ciężkiej infekcji i nadużywaniu alkoholu. Objawy to silne osłabienie, bóle mięśni, ból brzucha, przyspieszony oddech; wymagają pilnej pomocy.
Metformina a nerki
Metformina jest wydalana przez nerki, dlatego dawkę dostosowuje się do eGFR (który policzysz w kalkulatorze eGFR):
| eGFR (ml/min/1,73 m²) | Postępowanie |
|---|---|
| od 45 | zwykłe dawkowanie, kontrola nerek co najmniej raz w roku |
| 30–44 | zwykle nie rozpoczyna się leczenia; dotychczasową dawkę zmniejsza się, najczęściej do 1000 mg na dobę |
| poniżej 30 | metforminy się nie stosuje |
Kiedy czasowo wstrzymać metforminę
- wymioty, biegunka, odwodnienie, gorączka z brakiem możliwości jedzenia i picia: zapytaj lekarza o przerwę do czasu wyzdrowienia (to część zasad na dni choroby),
- badania z kontrastem jodowym (tomografia, koronarografia): zwykle wstrzymuje się ją w dniu badania i przez 48 godzin po nim u osób z obniżonym eGFR lub ostrym uszkodzeniem nerek; decyzję podejmuje lekarz zlecający badanie,
- operacje w znieczuleniu ogólnym: według zaleceń anestezjologa (przygotowanie do zabiegu).
Metformina a alkohol
Okazjonalna, mała ilość alkoholu jest zwykle dopuszczalna. Nadużywanie alkoholu jest przeciwwskazaniem, bo zwiększa ryzyko kwasicy mleczanowej i uszkadza wątrobę. Więcej: alkohol i cukrzyca.
Przeciwwskazania
- ciężka niewydolność nerek (eGFR poniżej 30),
- ciężka niewydolność wątroby, nadużywanie alkoholu,
- stany niedotlenienia: ostra niewydolność serca lub oddechowa, świeży zawał, wstrząs,
- ciężka infekcja, odwodnienie, kwasica ketonowa.
W ciąży metforminę stosuje się tylko wyjątkowo i z decyzji lekarza; lekiem z wyboru w cukrzycy ciążowej jest insulina.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
- American Diabetes Association. 9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes–2026. Diabetes Care 2026;49(Suppl. 1).
- Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia 2017;60(9):1566–1576. doi:10.1007/s00125-017-4318-z
- Lalau JD i wsp. Metformin and other antidiabetic agents in renal failure patients. Kidney Int 2015;87:308–322.
- European Society of Urogenital Radiology. ESUR Guidelines on Contrast Agents (wersja 10.0).
- Aroda VR i wsp. Long-term Metformin Use and Vitamin B12 Deficiency in the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. J Clin Endocrinol Metab 2016;101(4):1754–1761.
