Niektóre zioła mogą łagodnie wpływać na poziom cukru, ale żadne nie zastąpi leków, diety ani ruchu. Najlepiej przebadana jest morwa biała, która spowalnia trawienie skrobi. Rutwica lekarska jest roślinnym przodkiem metforminy, ale samo zioło działa nieprzewidywalnie. Mniszek, owocnia fasoli czy młody jęczmień mają słabe dowody działania u ludzi. Zioła stosowane razem z lekami mogą wywołać niedocukrzenie, dlatego regularne ich picie warto omówić z lekarzem.
Ważne: nigdy nie odstawiaj leków przepisanych przez lekarza na rzecz ziół. Grozi to wysokim cukrem i powikłaniami. Każdą regularną kurację ziołową skonsultuj z diabetologiem lub farmaceutą, bo może wymagać zmiany dawek leków.
Zioła w skrócie
| Zioło | Jak ma działać | Jakość dowodów u ludzi | Na co uważać |
|---|---|---|---|
| liść morwy białej | hamuje rozkład skrobi w jelicie (DNJ) | umiarkowana | wzdęcia; nasila działanie leków |
| rutwica lekarska | galegina, przodek metforminy | słaba (jako zioło) | toksyczna w większych dawkach |
| owocnia fasoli | błonnik, inhibitor trawienia skrobi | słaba | nasila działanie leków |
| mniszek lekarski | inulina, błonnik prebiotyczny | bardzo słaba (głównie zwierzęta) | działa moczopędnie |
| młody jęczmień | błonnik, beta-glukany | słaba | śladowo gluten |
| liść borówki czarnej | antocyjany | bardzo słaba | nasila działanie leków |
| cynamon, berberyna | różne mechanizmy | niejednoznaczna | patrz suplementy |
Morwa biała
Morwa biała (Morus alba) pochodzi z Azji, a do Europy trafiła razem z hodowlą jedwabników. W kontekście cukrzycy liczą się liście, a nie owoce.
Jak działa: liście zawierają alkaloid DNJ (1-deoksynojirimycynę), który hamuje enzymy rozkładające skrobię i cukier w jelicie (alfa-glukozydazy). Węglowodany wchłaniają się wolniej, więc cukier po posiłku rośnie łagodniej. To ten sam mechanizm, na którym działa lek akarboza.
Co pokazały badania: w badaniu opublikowanym w Diabetes Care (2007) 1 g ekstraktu z liści morwy podany razem z sacharozą wyraźnie zmniejszył wzrost cukru u osób zdrowych i z cukrzycą typu 2. Metaanalizy potwierdzają umiarkowany efekt, głównie na cukier po posiłku.
Jak stosować: napar lub ekstrakt z liści tuż przed posiłkiem bogatym w węglowodany. Owoce morwy można jeść jak inne owoce, licząc wymienniki.
Uwaga: może powodować wzdęcia i gazy. Razem z insuliną, pochodnymi sulfonylomocznika czy akarbozą nasila obniżanie cukru.
Rutwica lekarska
Rutwica lekarska (Galega officinalis) to bylina z rodziny bobowatych o białych lub fioletowych kwiatach, stosowana w ziołolecznictwie od średniowiecza.
Historia metforminy: na przełomie XIX i XX wieku odkryto, że rutwica zawiera galeginę, pochodną guanidyny obniżającą cukier. Badania nad nią doprowadziły do opracowania biguanidów, a w latach 50. XX wieku metforminy, dziś jednego z podstawowych leków w cukrzycy typu 2.
Dlaczego nie zioło: zawartość galeginy w surowcu jest zmienna, więc efekt jest nieprzewidywalny. W większych ilościach rutwica jest toksyczna (opisywano zatrucia u zwierząt hodowlanych). Metformina to oczyszczona substancja o znanej dawce i dobrze zbadanym bezpieczeństwie. Rutwicy nie należy stosować w ciąży.
Owocnia fasoli
Owocnia to suszone ściany strąków fasoli zwyczajnej (Phaseolus vulgaris), bez nasion. Zawiera błonnik, kwasy organiczne, inozytol i składniki mineralne.
Jak ma działać: wyciągi z fasoli zawierają inhibitor enzymu trawiącego skrobię (alfa-amylazy), tzw. fazeolaminę. W badaniach nad standaryzowanymi ekstraktami efekt na cukier i masę ciała był niewielki i niejednoznaczny. Dla tradycyjnego naparu ze strąków dowodów praktycznie brak.
Lepszy wybór: same nasiona fasoli i inne rośliny strączkowe mają niski indeks glikemiczny, dużo błonnika i białka, a ich regularne jedzenie poprawia wyrównanie cukrzycy. Przykład: chili z indykiem i fasolą.
Mniszek lekarski
Mniszek lekarski (Taraxacum officinale), czyli pospolity „dmuchawiec”, zawiera inulinę (rozpuszczalny błonnik o działaniu prebiotycznym), laktony, flawonoidy i kwasy fenolowe.
Co mówią badania: wyciągi z mniszka obniżały cukier u zwierząt; badań u ludzi z cukrzycą praktycznie brak. Inulina odżywia korzystne bakterie jelitowe i może nieznacznie spowalniać wchłanianie cukrów.
Jak stosować: napar z ziela lub korzenia, młode liście do sałatek. Uwaga: mniszek działa moczopędnie, co ma znaczenie przy lekach moczopędnych, preparatach litu i chorobach nerek. Przeciwwskazaniem są niedrożność dróg żółciowych i uczulenie na rośliny z rodziny astrowatych.
Młody jęczmień
To sproszkowane młode liście jęczmienia. Zawiera błonnik (w tym beta-glukany), chlorofil, witaminy i składniki mineralne.
Co mówią badania: beta-glukany (np. z owsa i jęczmienia) w ilości kilku gramów dziennie rzeczywiście łagodzą wzrost cukru po posiłku i obniżają cholesterol; potwierdziła to Europejska Agencja Bezpieczeństwa Żywności. W 1–2 łyżeczkach proszku jest ich jednak niewiele, a badań nad samym młodym jęczmieniem jest mało. Tezy o „oczyszczaniu” czy działaniu przeciwnowotworowym nie mają podstaw.
Gluten: młode liście zawierają co najwyżej ślady glutenu, ale produkty mogą być zanieczyszczone. Osoby z celiakią (częstszą przy cukrzycy typu 1) powinny wybierać produkty z certyfikatem „bezglutenowy”.
Więcej beta-glukanów dostarczą zwykłe płatki owsiane i kasza jęczmienna, np. w owsiance nocnej.
Tradycyjne mieszanki ziołowe
W aptekach są gotowe herbatki „wspomagające przy cukrzycy”, zawierające zwykle liść borówki czarnej, owocnię fasoli, liść morwy, ziele rutwicy, korzeń mniszka czy kłącze perzu. Pamiętaj, że:
- skład i moc surowca bywają zmienne, więc efekt jest trudny do przewidzenia,
- działanie kilku ziół i leków sumuje się, co zwiększa ryzyko niedocukrzenia,
- lepszy jest gotowy produkt apteczny niż samodzielne mieszanki „na oko”,
- zioła mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami, np. przeciwzakrzepowymi.
Co naprawdę obniża cukier
Największy i najpewniejszy efekt dają rzeczy mniej egzotyczne:
- ruch, zwłaszcza spacer po posiłku,
- zdrowa dieta z dużą ilością warzyw, błonnika i roślin strączkowych,
- redukcja masy ciała przy nadwadze,
- leki przyjmowane zgodnie z zaleceniami i regularna samokontrola.
Więcej praktycznych sposobów: jak obniżyć cukier we krwi. O suplementach (berberyna, cynamon, chrom) piszemy w artykule suplementy a poziom cukru, a o innych roślinach w artykułach imbir a cukrzyca i yerba mate a cukrzyca.
Źródła
- Mudra M i wsp. Influence of mulberry leaf extract on the blood glucose and breath hydrogen response to ingestion of 75 g sucrose by type 2 diabetic and control subjects. Diabetes Care 2007;30(5):1272–1274. doi:10.2337/dc06-2120
- Phimarn W i wsp. A meta-analysis of efficacy of Morus alba Linn. to improve blood glucose and lipid profile. Eur J Nutr 2017;56(4):1509–1521. doi:10.1007/s00394-016-1197-x
- Bailey CJ, Day C. Metformin: its botanical background. Practical Diabetes International 2004;21(3):115–117. doi:10.1002/pdi.606
- Witters LA. The blooming of the French lilac. J Clin Invest 2001;108(8):1105–1107. doi:10.1172/JCI14178
- Barrett ML, Udani JK. A proprietary alpha-amylase inhibitor from white bean (Phaseolus vulgaris): a review of clinical studies on weight loss and glycemic control. Nutr J 2011;10:24. doi:10.1186/1475-2891-10-24
- Wirngo FE, Lambert MN, Jeppesen PB. The Physiological Effects of Dandelion (Taraxacum officinale) in Type 2 Diabetes. Rev Diabet Stud 2016;13(2–3):113–131. doi:10.1900/RDS.2016.13.113
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to beta-glucans. EFSA Journal 2011;9(6):2207. doi:10.2903/j.efsa.2011.2207
