Osoba z cukrzycą może jeść prawie wszystko, ale liczą się rodzaj węglowodanów, wielkość porcji i skład całego posiłku. Podstawą są warzywa, pełne ziarno, rośliny strączkowe, ryby, chude mięso, nabiał i zdrowe tłuszcze. Ograniczać trzeba cukry proste, słodzone napoje, białą mąkę i żywność wysoko przetworzoną. Nie ma jednej „diety cukrzycowej”: to zasady zdrowego żywienia, które ułatwiają utrzymanie prawidłowego cukru i masy ciała.

Co może jeść cukrzyk: tabela

Grupa Wybieraj często Jedz z umiarem Ogranicz lub unikaj
Warzywa wszystkie warzywa nieskrobiowe: sałaty, brokuł, jarmuż, kapusta, papryka, pomidor, ogórek, cukinia, kalafior, szpinak ziemniaki, kukurydza, buraki (liczyć WW) frytki, warzywa w panierce i z zasmażką
Zboża i pieczywo pieczywo żytnie razowe, płatki owsiane górskie, kasza gryczana, pęczak, bulgur brązowy ryż, makaron pełnoziarnisty al dente, kasza jaglana, chleb graham białe pieczywo, bułki, kajzerki, płatki śniadaniowe słodzone, kasza manna, ryż biały rozgotowany
Strączki soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, tofu hummus (kaloryczny) strączki w słodkich sosach
Owoce jagody, maliny, truskawki, porzeczki, jabłka, gruszki, cytrusy banany, mango, winogrona, ananas (mniejsze porcje) soki owocowe, owoce suszone i kandyzowane, owoce w syropie
Białko ryby (zwłaszcza morskie), drób, jaja, chude mięso czerwone mięso wędliny i kiełbasy, parówki, mięso przetworzone, smażone w panierce
Nabiał jogurt naturalny, kefir, skyr, twaróg, mleko 2% sery żółte (kaloryczne i słone) jogurty i serki owocowe słodzone, desery mleczne
Tłuszcze oliwa, olej rzepakowy, orzechy, nasiona, awokado masło smalec, tłuszcze utwardzane, fast food
Napoje woda, herbata, kawa bez cukru, napoje „zero” mleko, kefir (liczyć WW) słodzone napoje, soki, nektary, napoje energetyczne, alkohol
Słodkie owoce jagodowe z jogurtem gorzka czekolada 70% (kilka kostek), desery bez cukru cukier, miód, słodycze, ciasta, lody

Produkty z kolumny „ogranicz” nie są zakazane: od czasu do czasu, w małej porcji i jako część posiłku są dopuszczalne. Szybkie cukry (sok, cukier) są natomiast potrzebne do leczenia niedocukrzenia.

Ilość węglowodanów w porcji sprawdzisz w tabeli wymienników WW, a ich wpływ na cukier w tabeli indeksu glikemicznego. Gotowe menu: jadłospis dla diabetyka na 7 dni (także w PDF) i przepisy z wyliczonymi WW.

Zasada talerza

Najprostszy sposób na zbilansowany obiad:

  • ½ talerza: warzywa,
  • ¼ talerza: białko (ryba, drób, jaja, strączki),
  • ¼ talerza: węglowodany złożone (kasza, brązowy ryż, ziemniaki, pieczywo razowe),
  • łyżka oliwy lub oleju, do picia woda.

Pomaga też kolejność: najpierw warzywa i białko, a węglowodany na końcu posiłku. W badaniach taka kolejność łagodziła wzrost cukru po jedzeniu.

Węglowodany: najważniejsza jest jakość i ilość

  • nie ma jednej ilości dla wszystkich; zwykle węglowodany to ok. 40–50% energii, a ilość dobiera się do leczenia, masy ciała i aktywności,
  • podstawą są produkty mało przetworzone z błonnikiem: pełne ziarno, warzywa, strączki,
  • błonnik: co najmniej 25 g dziennie (lub 14 g na 1000 kcal),
  • cukry dodane (cukier, miód, syropy, słodycze, soki): jak najmniej, poniżej 10% energii,
  • fruktozy nie używaj jako zamiennika cukru,
  • słodziki w umiarkowanych ilościach są dopuszczalne (słodziki a cukrzyca).

Liczenie węglowodanów ułatwia kalkulator WW i WBT.

Tłuszcze: liczy się rodzaj

  • tłuszcze to zwykle 25–35% energii,
  • nasycone (tłuste mięso, wędliny, masło, sery, olej kokosowy i palmowy): poniżej 10% energii,
  • jednonienasycone (oliwa, olej rzepakowy, awokado, orzechy): podstawa,
  • wielonienasycone omega-3 (tłuste ryby morskie, siemię lniane, orzechy włoskie): ryby 2 razy w tygodniu,
  • tłuszcze trans (utwardzane oleje, część wyrobów cukierniczych i fast foodów): unikać. Ile kalorii mają popularne zestawy z sieci fast food, sprawdzisz w tabeli kalorii fast foodów.

Przy podwyższonym cholesterolu LDL pomagają też sterole i stanole roślinne (2 g dziennie) i błonnik rozpuszczalny. Szczegóły: dyslipidemia w cukrzycy.

Białko

  • u większości dorosłych 15–20% energii, ok. 1–1,5 g na kg masy ciała,
  • więcej potrzebują dzieci w okresie wzrostu, kobiety w ciąży i karmiące oraz seniorzy (ochrona mięśni),
  • przy chorobie nerek ok. 0,8 g na kg masy ciała (nefropatia),
  • białko w każdym posiłku daje sytość i łagodzi wzrost cukru.

Sól i alkohol

  • sól poniżej 5 g dziennie, czyli płaska łyżeczka razem z solą w pieczywie, wędlinach i serach (czy sól podnosi ciśnienie),
  • alkohol: jak najmniej; obniża cukier na wiele godzin i dodaje kalorii (alkohol i cukrzyca).

Suplementy: tylko uzasadnione

Przy dobrze zbilansowanej diecie rutynowe przyjmowanie witamin nie jest potrzebne. Wyjątki:

  • witamina D: jak dla populacji ogólnej, zwłaszcza od września do kwietnia,
  • kwas foliowy: u kobiet planujących ciążę i w ciąży,
  • witamina B12: przy wieloletnim leczeniu metforminą warto kontrolować jej poziom (metformina).

Suplementy „na cukier” mają małe znaczenie: suplementy a poziom cukru i zioła na cukrzycę.

Wybrane produkty: brokuły, jarmuż, jagody, kasza jaglana

Brokuły i sulforafan

Brokuł to niskokaloryczne warzywo z dużą ilością błonnika, witaminy C i K, o znikomym wpływie na cukier. Głośne nagłówki o „brokule obniżającym cukier” dotyczą badania z 2017 roku, w którym osobom z cukrzycą typu 2 podawano skoncentrowany ekstrakt z kiełków brokułu (sulforafan). Po 12 tygodniach glukoza na czczo nieco spadła, głównie u osób z otyłością i gorzej wyrównaną cukrzycą. Dawki były jednak nieosiągalne z jedzenia, a badanie było wstępne. Brokuły warto jeść, ale jako zdrowe warzywo, a nie lek. Najlepiej gotowane krótko na parze. Przepis: krem z brokułów.

Jarmuż

Jarmuż ma bardzo mało węglowodanów, dużo błonnika, witaminy K, C, beta-karotenu, wapnia i kwasu foliowego. Praktycznie nie podnosi cukru. Uwaga przy warfarynie i acenokumarolu: jarmuż (podobnie jak szpinak i natka) zawiera bardzo dużo witaminy K, która osłabia działanie tych leków. Nie trzeba go wykluczać, ale jego ilość w diecie powinna być stała. Leków z nowszych grup (np. rywaroksaban, apiksaban) to nie dotyczy.

Jagody (borówka czarna)

Jagody i borówki amerykańskie mają niski indeks glikemiczny, dużo błonnika i antocyjanów. Garść (50–100 g) to ok. 0,5–1 WW. Nie ma jednak dowodów, że obniżają cukier, a słynna historia o pilotach RAF, którzy lepiej widzieli w nocy dzięki dżemowi jagodowemu, to wojenna propaganda, która miała ukryć rozwój radaru. Jagody są zdrowym owocem, ale nie lekiem na retinopatię. Unikaj soków i dżemów z cukrem.

Kasza jaglana

Kasza jaglana jest bezglutenowa, lekkostrawna, zawiera witaminy z grupy B i magnez. Ma jednak dość wysoki indeks glikemiczny (ok. 70), wyższy niż kasza gryczana czy pęczak, i podnosi cukier szybciej. Przy cukrzycy jedz ją w mniejszych porcjach (40–50 g przed ugotowaniem to ok. 3 WW), nie rozgotowuj i łącz z białkiem i warzywami. Na co dzień lepiej wybierać kasze o niższym IG.

Jak dopasować dietę do leczenia

  • leczenie dietą lub metforminą: liczy się głównie jakość jedzenia i masa ciała,
  • pochodne sulfonylomocznika i insulina w stałych dawkach: posiłki powinny mieć podobną ilość węglowodanów każdego dnia, bez pomijania,
  • intensywna insulinoterapia lub pompa: dawkę dopasowuje się do zjedzonych WW i WBT (wymiennik białkowo-tłuszczowy),
  • choroba nerek, ciąża, dzieci: dietę ustala się indywidualnie z lekarzem i dietetykiem (dieta w cukrzycy ciążowej).

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
  2. Evert AB i wsp. Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report. Diabetes Care 2019;42(5):731–754. doi:10.2337/dci19-0014
  3. Axelsson AS i wsp. Sulforaphane reduces hepatic glucose production and improves glucose control in patients with type 2 diabetes. Sci Transl Med 2017;9(394):eaah4477. doi:10.1126/scitranslmed.aah4477
  4. Atkinson FS i wsp. International Tables of Glycemic Index and Glycemic Load Values 2021. Am J Clin Nutr 2021;114(5):1625–1632. doi:10.1093/ajcn/nqab233
  5. Canter PH, Ernst E. Anthocyanosides of Vaccinium myrtillus (bilberry) for night vision: a systematic review of placebo-controlled trials. Surv Ophthalmol 2004;49(1):38–50.
  6. Shukla AP i wsp. Food Order Has a Significant Impact on Postprandial Glucose and Insulin Levels. Diabetes Care 2015;38(7):e98–e99.