1 wymiennik białkowo-tłuszczowy (WBT) to 100 kcal pochodzących z białka i tłuszczu. WBT liczą przede wszystkim osoby z cukrzycą typu 1, bo posiłki bogate w białko i tłuszcz podnoszą cukier później i dłużej niż węglowodany: zwykle zaczyna się to po 2–3 godzinach, a może trwać do 5–8 godzin. Znajomość WBT pozwala podać na te składniki insulinę, np. w bolusie przedłużonym przy pompie.
Szybki wynik dla własnego posiłku policzysz w kalkulatorze WW i WBT.
Jak policzyć WBT: wzór
WBT = (białko [g] × 4 + tłuszcz [g] × 9) ÷ 100
Bo:
- 1 g białka dostarcza 4 kcal,
- 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal,
- 1 g węglowodanów dostarcza 4 kcal, ale węglowodany liczy się osobno, jako WW (1 WW = 10 g węglowodanów przyswajalnych).
Przykład: śledź w oleju, 100 g
- białko 16 g × 4 = 64 kcal,
- tłuszcz 26 g × 9 = 234 kcal,
- razem 298 kcal z białka i tłuszczu, czyli ok. 3 WBT.
Jeśli produkt nie zawiera węglowodanów (mięso, ryby, jaja, sery żółte, masło, olej), można po prostu podzielić jego kaloryczność przez 100.
Tabela WBT popularnych produktów (na 100 g)
Wartości orientacyjne; skład konkretnego produktu sprawdzaj na etykiecie.
| Produkt | Białko (g) | Tłuszcz (g) | kcal z białka i tłuszczu | WBT w 100 g |
|---|---|---|---|---|
| Pierś z kurczaka (gotowana) | 22 | 2 | 106 | 1,1 |
| Udo z kurczaka (pieczone, ze skórą) | 19 | 11 | 175 | 1,8 |
| Wołowina chuda | 21 | 6 | 138 | 1,4 |
| Wołowina tłusta | 17 | 20 | 248 | 2,5 |
| Łosoś | 20 | 13 | 197 | 2,0 |
| Tuńczyk w oleju | 24 | 10 | 186 | 1,9 |
| Śledź w oleju | 16 | 26 | 298 | 3,0 |
| Jajko (całe) | 12 | 10 | 138 | 1,4 |
| Ser żółty gouda | 25 | 27 | 343 | 3,4 |
| Ser mozzarella | 18 | 20 | 252 | 2,5 |
| Twaróg półtłusty | 17 | 4 | 104 | 1,0 |
| Szynka gotowana | 17 | 4 | 104 | 1,0 |
| Kiełbasa wiejska | 18 | 25 | 297 | 3,0 |
| Boczek surowy | 14 | 45 | 461 | 4,6 |
| Masło | 1 | 82 | 742 | 7,4 |
| Śmietana 30% | 2 | 30 | 278 | 2,8 |
| Awokado | 2 | 15 | 143 | 1,4 |
| Orzechy włoskie* | 15 | 65 | 645 | 6,5 |
| Migdały* | 21 | 50 | 534 | 5,3 |
| Masło orzechowe 100%* | 25 | 50 | 550 | 5,5 |
* Orzechy i masło orzechowe zawierają też węglowodany, które liczy się osobno jako WW.
Na porcje: 2 jajka (ok. 120 g) to ok. 1,7 WBT, 2 plastry sera żółtego (ok. 30 g) to ok. 1 WBT, łyżeczka masła (5 g) to ok. 0,4 WBT.
Posiłki mieszane: WW i WBT razem
Najwięcej trudności sprawiają posiłki, które łączą węglowodany z białkiem i tłuszczem, np. kanapka z serem, makaron w sosie śmietanowym, pizza czy burger. Postępuj tak:
- Policz WW z produktów węglowodanowych (pieczywo, makaron, ryż, owoce, sosy z mąką).
- Policz WBT z białka i tłuszczu całego posiłku.
- Insulinę na WW podaj jak zwykle przed posiłkiem.
- Insulinę na WBT zaplanuj według zaleceń zespołu diabetologicznego, przy pompie zwykle jako bolus przedłużony.
Przykład: pizza margherita, 2 kawałki (ok. 200 g)
- węglowodany ok. 56 g, czyli 5,6 WW,
- białko ok. 22 g i tłuszcz ok. 20 g, czyli (88 + 180) ÷ 100 = ok. 2,7 WBT.
Na 5,6 WW podaje się bolus przed jedzeniem, a na 2,7 WBT bolus przedłużony na kilka godzin. Bez tej drugiej części cukier często rośnie 3–5 godzin po pizzy.
WBT a insulina
W Polsce często stosuje się następujący schemat dla osób leczonych pompą:
- na 1 WBT podaje się na początek tyle insuliny, ile na 1 WW,
- tę dawkę podaje się w bolusie przedłużonym, którego czas zależy od liczby WBT:
| Liczba WBT w posiłku | Czas bolusa przedłużonego |
|---|---|
| 1 WBT | ok. 3 godziny |
| 2 WBT | ok. 4 godziny |
| 3 WBT | ok. 5 godzin |
| powyżej 3 WBT | ok. 6–8 godzin |
To punkt wyjścia, a nie sztywna reguła. Część osób potrzebuje mniej insuliny na WBT, zwłaszcza przy niewielkich ilościach białka i tłuszczu, a część więcej. Badania pokazują, że posiłki bardzo tłuste i bogate w białko mogą wymagać wyraźnie więcej insuliny niż wynikałoby z samych węglowodanów, ale odpowiedź jest indywidualna. Dlatego przelicznik ustala lekarz lub edukator na podstawie pomiarów 2, 4 i 6 godzin po posiłku albo zapisu z CGM. Więcej o samym bolusie przeczytasz w artykule jak obliczyć bolus przedłużony.
Przy penach nie da się podać bolusa przedłużonego, ale część zespołów zaleca wtedy dodatkowe wstrzyknięcie lub podział dawki. Nie wprowadzaj takich zmian samodzielnie.
Przy leczeniu tabletkami lub tylko insuliną bazową WBT zwykle się nie liczy. Wystarczy pamiętać, że bardzo tłuste i obfite posiłki podnoszą cukier na dłużej.
Jak ułatwić sobie liczenie
- zapamiętaj kilka swoich stałych produktów, np. ile WBT ma plaster Twojego sera czy porcja ulubionej wędliny,
- korzystaj z etykiet: wartość energetyczna minus kalorie z węglowodanów (węglowodany × 4) daje kalorie z białka i tłuszczu,
- sprawdzaj efekty: pomiar lub CGM po 3–5 godzinach od tłustego posiłku powie, czy dawka na WBT była dobra,
- ważenie porcji przez pierwsze tygodnie bardzo poprawia dokładność szacunków.
Wymienniki węglowodanowe dla popularnych produktów znajdziesz w artykule wymiennik węglowodanowy: tabele.
Źródła
- Pańkowska E, Błazik M. Bolus calculator with nutrition database software, a new concept of prandial insulin programming for pump users. J Diabetes Sci Technol 2010;4(3):571–576.
- Bell KJ i wsp. Impact of fat, protein, and glycemic index on postprandial glucose control in type 1 diabetes: implications for intensive diabetes management in the continuous glucose monitoring era. Diabetes Care 2015;38(6):1008–1015.
- Annan SF i wsp. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022: Nutritional management in children and adolescents with diabetes. Pediatr Diabetes 2022;23:1297–1321.
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą. Aktualna edycja.
