Retinopatia cukrzycowa to uszkodzenie naczyń siatkówki przez długotrwale podwyższony cukier, najczęstsze powikłanie oczne cukrzycy i jedna z głównych przyczyn utraty wzroku u osób w wieku produkcyjnym. Przez lata nie daje objawów, dlatego wykrywa ją tylko regularne badanie dna oka. Wcześnie rozpoznana daje się skutecznie leczyć laserem i zastrzykami do oka, a dobra kontrola cukru, ciśnienia i lipidów wyraźnie spowalnia jej rozwój.
Jak powstaje retinopatia
Przewlekła hiperglikemia uszkadza ściany drobnych naczyń siatkówki: tworzą się mikrotętniaki, naczynia przeciekają (wylewy, wysięki), a części siatkówki stają się niedotlenione. Niedotleniona siatkówka wytwarza czynnik VEGF, który pobudza wzrost nowych, kruchych naczyń: to one mogą pękać i prowadzić do wylewów oraz odwarstwienia siatkówki.
Czynniki ryzyka: długi czas trwania cukrzycy, wysokie HbA1c, nadciśnienie, dyslipidemia, choroba nerek, palenie, dojrzewanie i ciąża u kobiet z cukrzycą przedciążową. Po 20 latach choroby jakieś zmiany ma większość osób z cukrzycą typu 1 i duża część osób z typem 2.
Stadia retinopatii
| Stadium | Co widzi okulista | Zagrożenie dla wzroku |
|---|---|---|
| nieproliferacyjna łagodna | pojedyncze mikrotętniaki, drobne wylewy | małe; potrzebna kontrola |
| nieproliferacyjna umiarkowana i ciężka (przedproliferacyjna) | liczne wylewy, wysięki, zmiany naczyń żylnych, obszary niedokrwienia | rośnie ryzyko przejścia w postać proliferacyjną |
| proliferacyjna | nowe naczynia na tarczy nerwu wzrokowego lub siatkówce, wylewy do ciała szklistego, włóknienie | duże: wylewy, odwarstwienie siatkówki, jaskra neowaskularna |
| cukrzycowy obrzęk plamki | płyn w centralnej części siatkówki; na każdym etapie | pogorszenie ostrości wzroku (makulopatia cukrzycowa) |
Objawy
Wczesna retinopatia nie daje żadnych objawów i nie pogarsza ostrości wzroku. Później mogą pojawić się:
- nieostre, zamazane widzenie, gorsze widzenie kolorów,
- ciemne plamy lub „pływające” męty,
- nagłe pogorszenie wzroku lub „zasłona” przed okiem (wylew do ciała szklistego, odwarstwienie siatkówki): to stan wymagający pilnej wizyty u okulisty.
Przejściowe nieostre widzenie tuż po rozpoznaniu cukrzycy lub po szybkim obniżeniu wysokiego cukru wynika ze zmian w soczewce i mija w ciągu 2–6 tygodni. Nie warto wtedy dobierać nowych okularów.
Jak często badać dno oka
| Sytuacja | Częstość badania |
|---|---|
| pierwsze badanie | w cukrzycy typu 2 przy rozpoznaniu; w typie 1 w ciągu 5 lat od rozpoznania (u dzieci od ok. 11. roku życia lub po 2–5 latach choroby) |
| bez retinopatii | raz w roku; przy dobrym wyrównaniu i kilku prawidłowych badaniach okulista może zalecić co 1–2 lata |
| nieproliferacyjna łagodna | co 6–12 miesięcy |
| nieproliferacyjna umiarkowana i ciężka | co 3–6 miesięcy |
| proliferacyjna, obrzęk plamki | według okulisty, zwykle co 1–3 miesiące w czasie leczenia |
| ciąża u kobiety z cukrzycą przedciążową | przed ciążą lub w I trymestrze, potem w każdym trymestrze i po porodzie |
Badanie wykonuje się po rozszerzeniu źrenic kroplami: przez kilka godzin widzenie jest nieostre i wrażliwe na światło, więc nie prowadź samochodu. Coraz częściej stosuje się zdjęcia dna oka (fundus kamera), oceniane przez okulistę lub system sztucznej inteligencji, oraz OCT do oceny plamki.
Leczenie
- zastrzyki anty-VEGF do ciała szklistego (aflibercept, ranibizumab, faricimab): podstawowe leczenie obrzęku plamki, stosowane też w retinopatii proliferacyjnej; w Polsce refundowane w programie lekowym,
- laseroterapia (panfotokoagulacja) w retinopatii proliferacyjnej i ciężkiej nieproliferacyjnej: zmniejsza ryzyko utraty wzroku o ponad połowę; można ją wykonywać także w ciąży,
- witrektomia, czyli operacyjne usunięcie ciała szklistego, przy niewchłaniającym się wylewie lub trakcyjnym odwarstwieniu siatkówki,
- implanty sterydowe w wybranych przypadkach obrzęku plamki.
Co chroni wzrok
- wyrównanie cukru: obniżenie HbA1c o 1 punkt procentowy zmniejsza ryzyko rozwoju i postępu retinopatii o ok. jedną trzecią (badania DCCT i UKPDS),
- ciśnienie 120–129/70–79 mm Hg (nadciśnienie a cukrzyca) i lipidy (dyslipidemia),
- fenofibrat: w badaniach FIELD, ACCORD-Eye i LENS spowalniał postęp retinopatii u osób z cukrzycą typu 2; o jego dołączeniu decyduje lekarz,
- rzucenie palenia,
- regularne badania, także gdy wzrok jest dobry.
Szybkie obniżenie bardzo wysokiego cukru (np. po rozpoczęciu insuliny lub silnych leków GLP-1, takich jak semaglutyd) może u osób z zaawansowaną retinopatią przejściowo nasilić zmiany. Nie jest to powód, by nie leczyć cukrzycy, ale przed takim leczeniem i w jego trakcie warto zbadać dno oka. Osobną sprawą jest bardzo rzadkie działanie niepożądane semaglutydu, niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego (NAION): nagła, bezbolesna utrata widzenia w jednym oku wymaga pilnej wizyty u okulisty i przerwania leku do czasu konsultacji.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
- Solomon SD i wsp. Diabetic Retinopathy: A Position Statement by the American Diabetes Association. Diabetes Care 2017;40(3):412–418. doi:10.2337/dc16-2641
- Wong TY i wsp. Diabetic retinopathy. Nat Rev Dis Primers 2016;2:16012. doi:10.1038/nrdp.2016.12
- Preiss D i wsp. (LENS). Fenofibrate and Diabetic Retinopathy. NEJM Evid 2024;3(8). doi:10.1056/EVIDoa2400179
- European Medicines Agency. PRAC concludes eye condition NAION is a very rare side effect of semaglutide medicines. EMA, 2025.
