Makulopatia cukrzycowa, czyli cukrzycowy obrzęk plamki (DME), to gromadzenie się płynu w centralnej części siatkówki, odpowiedzialnej za ostre widzenie i czytanie. Jest najczęstszą przyczyną pogorszenia wzroku u osób z cukrzycą. Długo nie daje objawów, dlatego wykrywa się ją w badaniu dna oka i OCT. Dziś leczy się ją skutecznie zastrzykami do oka (anty-VEGF), refundowanymi w Polsce w programie lekowym, a wcześnie rozpoczęte leczenie często pozwala zachować, a nawet poprawić ostrość wzroku.

Czym jest obrzęk plamki

Plamka (makula) to środek siatkówki o średnicy kilku milimetrów. Przewlekle wysoki cukier uszkadza drobne naczynia siatkówki (retinopatia cukrzycowa): stają się nieszczelne, a do plamki przecieka płyn, białka i tłuszcze (wysięki twarde). Siatkówka grubieje i przestaje ostro widzieć. Obrzęk plamki może pojawić się na każdym etapie retinopatii, także w jej wczesnej, nieproliferacyjnej postaci.

Rzadszą postacią jest makulopatia niedokrwienna, w której naczynia plamki się zamykają; leczy się ją trudniej.

Czynniki ryzyka

  • długi czas trwania cukrzycy i wysokie HbA1c,
  • nadciśnienie i wysoki cholesterol (zwłaszcza trójglicerydy),
  • choroba nerek z białkomoczem,
  • ciąża u kobiety z cukrzycą przedciążową,
  • operacja zaćmy u osoby z retinopatią,
  • bardzo szybkie obniżenie wysokiego cukru (np. po rozpoczęciu insuliny lub silnych leków GLP-1 u osoby z zaawansowaną retinopatią) może przejściowo nasilić zmiany; nie jest to powód, by nie leczyć, ale do kontroli okulistycznej.

Objawy

  • stopniowe pogorszenie ostrości widzenia z bliska i z daleka, którego nie poprawiają nowe okulary,
  • zamazana lub szara plama w centrum obrazu,
  • zniekształcenie linii (proste linie wyglądają na falujące),
  • gorsze widzenie kolorów i kontrastu, trudności z czytaniem i rozpoznawaniem twarzy.

W domu pomocny jest test siatki Amslera: patrz jednym okiem na kratkę z kropką pośrodku. Jeśli linie się wyginają lub znikają, zgłoś się do okulisty. Uwaga: wahania cukru też chwilowo zmieniają ostrość wzroku, bo zmienia się uwodnienie soczewki; to nie jest makulopatia.

Badania

  • badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic lub zdjęcie siatkówki: w cukrzycy typu 2 od rozpoznania, w typie 1 po 5 latach, potem zwykle raz w roku,
  • OCT (optyczna koherentna tomografia): bezbolesne badanie, które w kilka sekund mierzy grubość siatkówki; podstawa rozpoznania i kontroli leczenia,
  • angiografia fluoresceinowa lub angio-OCT: w wybranych przypadkach, np. przy podejrzeniu niedokrwienia.

Leczenie

Metoda Kiedy Uwagi
zastrzyki anty-VEGF do ciała szklistego: aflibercept, ranibizumab, faricimab, brolucizumab leczenie pierwszego wyboru w obrzęku obejmującym środek plamki z pogorszeniem wzroku na początku co 4 tygodnie (zwykle 3–5 dawek), potem odstępy wydłuża się według OCT; w Polsce refundowane w programie lekowym NFZ
implanty ze sterydem (deksametazon, fluocynolon) gdy anty-VEGF nie działa wystarczająco, u osób po operacji zaćmy, przy przeciwwskazaniach działają kilka miesięcy; mogą podnieść ciśnienie w oku i przyspieszyć zaćmę
laser ogniskowy lub typu grid obrzęk poza samym środkiem plamki, jako uzupełnienie dziś rzadziej niż kiedyś
witrektomia gdy obrzęk wynika z pociągania przez ciało szkliste lub błony zabieg chirurgiczny

Zastrzyk wykonuje się w znieczuleniu kroplami, w warunkach jałowych; trwa kilka minut i zwykle nie boli. Rzadkim, ale poważnym powikłaniem jest zapalenie wnętrza oka: ból, zaczerwienienie i pogorszenie widzenia w ciągu kilku dni po zastrzyku wymagają pilnego kontaktu z okulistą.

Najlepsze efekty daje regularność: opuszczone wizyty i przerwy w leczeniu często kończą się trwałą utratą wzroku.

Co możesz zrobić sam

  • wyrównaj cukier: HbA1c zwykle poniżej 7%, ale obniżane stopniowo u osób z zaawansowaną retinopatią,
  • kontroluj ciśnienie (cel 120–129/70–79 mm Hg według PTD) i lipidy: nadciśnienie, dyslipidemia,
  • fenofibrat w badaniach spowalniał postęp retinopatii u osób z cukrzycą typu 2; o jego dołączeniu decyduje lekarz,
  • rzuć palenie,
  • nie opuszczaj badań dna oka i zastrzyków,
  • przy pogorszeniu wzroku sprawdź, czy możesz prowadzić samochód (prawo jazdy a cukrzyca), i zapytaj o pomoce dla słabowidzących.

Źródła

  1. Wells JA i wsp. (DRCR.net). Aflibercept, Bevacizumab, or Ranibizumab for Diabetic Macular Edema. N Engl J Med 2015;372(13):1193–1203. doi:10.1056/NEJMoa1414264
  2. Schmidt-Erfurth U i wsp. Guidelines for the Management of Diabetic Macular Edema by the European Society of Retina Specialists (EURETINA). Ophthalmologica 2017;237(4):185–222. doi:10.1159/000458539
  3. Wykoff CC i wsp. (YOSEMITE, RHINE). Efficacy, durability, and safety of intravitreal faricimab with extended dosing up to every 16 weeks in patients with diabetic macular oedema. Lancet 2022;399(10326):741–755. doi:10.1016/S0140-6736(22)00018-6
  4. Preiss D i wsp. (LENS). Fenofibrate and Diabetic Retinopathy. NEJM Evid 2024;3(8). doi:10.1056/EVIDoa2400179
  5. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl