Słodziki dopuszczone w Unii Europejskiej są bezpieczne w ilościach nieprzekraczających dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI) i praktycznie nie podnoszą cukru, dlatego osoby z cukrzycą mogą nimi zastępować cukier. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne uznaje zamianę cukru na słodziki za rozsądną u osób z cukrzycą i otyłością. Nie są jednak „magicznym” sposobem na odchudzanie: WHO w 2023 roku zaleciła, by nie traktować ich jako metody kontroli masy ciała, a najlepszym kierunkiem jest stopniowe ograniczanie słodkiego smaku.

Rodzaje substancji słodzących

1. Słodziki intensywne (setki razy słodsze od cukru, praktycznie bez kalorii, nie podnoszą cukru):

Substancja Oznaczenie ADI (mg/kg masy ciała na dobę) Uwagi
acesulfam K E950 15 odporny na temperaturę
aspartam E951 40 nie do pieczenia; zawiera fenyloalaninę (ostrzeżenie dla chorych na fenyloketonurię)
cyklaminiany E952 7 często w mieszankach
sacharyna E954 9 (ADI podwyższone przez EFSA w 2024 r.) może mieć metaliczny posmak
sukraloza E955 15 popularna w napojach i do wypieków
glikozydy stewiolowe (stewia) E960 4 (jako stewiol) pochodzenia roślinnego, gorzkawy posmak

ADI to ilość, którą można spożywać codziennie przez całe życie bez szkody dla zdrowia. Przykład: dla osoby ważącej 70 kg ADI aspartamu to 2800 mg, czyli ilość zawarta w kilkunastu puszkach napoju „zero”. W praktyce przekroczenie ADI jest mało prawdopodobne.

2. Poliole (alkohole cukrowe) słodzą podobnie jak cukier lub słabiej, mają mniej kalorii, a część z nich nieznacznie podnosi cukier:

Substancja Kalorie (kcal/g) Indeks glikemiczny (ok.) Uwagi
erytrytol (E968) ok. 0 0 nie podnosi cukru; dobrze znoszony
ksylitol (E967) 2,4 (o 40% mniej niż cukier) ok. 7–13 szkodliwy dla psów; w dużych ilościach przeczyszcza
maltitol (E965) 2,4 ok. 35 częsty w „słodyczach bez cukru”; podnosi cukier, przeczyszcza
sorbitol (E420) 2,6 ok. 9 działa przeczyszczająco
dla porównania: cukier 4 ok. 65

Poliole w ilości kilkudziesięciu gramów dziennie powodują wzdęcia i biegunkę; dlatego produkty z nimi mają ostrzeżenie „nadmierne spożycie może mieć efekty przeczyszczające”.

Czy słodziki są bezpieczne?

  • wszystkie słodziki dopuszczone w UE przeszły ocenę bezpieczeństwa EFSA, która jest regularnie powtarzana,
  • dawne obawy o raka pochodziły z badań na zwierzętach z ogromnymi dawkami; badania u ludzi ich nie potwierdziły,
  • w 2023 roku IARC zaliczyła aspartam do grupy 2B („możliwie rakotwórczy”, ta sama grupa co np. aloes czy marynowane warzywa), ale jednocześnie komitet JECFA utrzymał ADI 40 mg/kg, uznając, że w zwykłych ilościach nie ma powodu do obaw,
  • w badaniach obserwacyjnych wyższe stężenia erytrytolu we krwi wiązały się z częstszymi zdarzeniami sercowo-naczyniowymi; nie dowodzi to związku przyczynowego (erytrytol jest też wytwarzany przez organizm), ale osoby z dużym ryzykiem zakrzepicy mogą ograniczać bardzo duże ilości,
  • słodziki nie podnoszą cukru; u części osób mogą wpływać na mikrobiotę jelitową, ale znaczenie kliniczne tego jest niejasne.

Co mówi WHO, a co diabetolodzy

  • WHO (2023) zaleca, by nie stosować słodzików jako sposobu kontroli masy ciała u osób bez cukrzycy: w długich obserwacjach nie dawały trwałej korzyści, a ich spożycie wiązało się z wyższym ryzykiem cukrzycy typu 2 i chorób serca (co może wynikać z tego, że słodziki częściej wybierają osoby już obciążone ryzykiem). Zalecenie wyraźnie nie dotyczy osób z cukrzycą,
  • PTD i ADA uznają, że zastąpienie cukru i słodzonych napojów słodzikami może pomóc osobom z cukrzycą ograniczyć węglowodany i kalorie, a docelowo zachęcają do picia wody i ograniczania słodkiego smaku.

Jak używać słodzików przy cukrzycy

  • napoje: najlepsza jest woda, herbata i kawa bez cukru; napoje „zero” są lepsze niż słodzone cukrem, ale nie powinny zastępować wody,
  • pieczenie: erytrytol, sukraloza i stewia znoszą wysoką temperaturę; aspartam nie,
  • czytaj etykiety: „bez cukru” często znaczy „z maltitolem” lub z mąką, która też jest węglowodanem (czekolada a cukrzyca),
  • „cukier kokosowy”, syrop z agawy, miód, ksylitol w dużych ilościach to nadal źródła węglowodanów lub kalorii; syrop z agawy ma niski IG, ale dużo fruktozy,
  • dzieci i kobiety w ciąży mogą używać słodzików w granicach ADI, z umiarem; w ciąży ostrożnie z sacharyną.

Do leczenia niedocukrzenia słodziki się nie nadają: potrzebny jest prawdziwy cukier lub glukoza.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
  2. World Health Organization. Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline. Geneva: WHO, 2023. who.int
  3. EFSA Panel on Food Additives and Flavourings. Re-evaluation of saccharin and its sodium, potassium and calcium salts (E 954) as food additives. EFSA Journal 2024. efsa.europa.eu
  4. Riboli E i wsp. Carcinogenicity of aspartame, methyleugenol, and isoeugenol. Lancet Oncol 2023;24(8):848–850. doi:10.1016/S1470-2045(23)00341-8
  5. Witkowski M i wsp. The artificial sweetener erythritol and cardiovascular event risk. Nat Med 2023;29(3):710–718. doi:10.1038/s41591-023-02223-9