Neuropatia cukrzycowa to uszkodzenie nerwów spowodowane długotrwale podwyższonym cukrem. To najczęstsze powikłanie cukrzycy: dotyczy nawet połowy osób chorujących od wielu lat. Najczęściej objawia się mrowieniem, pieczeniem, drętwieniem lub bólem stóp, nasilającym się w nocy. Najgroźniejsza jest utrata czucia, bo drobne rany na stopach mogą zostać niezauważone i przerodzić się w stopę cukrzycową.

Rodzaje neuropatii cukrzycowej

Rodzaj Co obejmuje Typowe objawy
Polineuropatia obwodowa (najczęstsza) nerwy stóp i dłoni, symetrycznie mrowienie, pieczenie, drętwienie, ból w nocy, „chodzenie jak po wacie”
Neuropatia autonomiczna nerwy narządów wewnętrznych zawroty głowy przy wstawaniu, przyspieszone tętno, problemy z żołądkiem, pęcherzem, erekcją, poceniem
Mononeuropatie pojedyncze nerwy np. zespół cieśni nadgarstka, porażenie nerwu okoruchowego (podwójne widzenie)
Amiotrofia cukrzycowa nerwy i korzenie w okolicy uda silny ból i osłabienie mięśni uda, chudnięcie (więcej)

Objawy polineuropatii

Zaczynają się zwykle od palców stóp i obejmują obie stopy jednakowo. Z czasem mogą przesuwać się w górę nóg, a później obejmować dłonie (rozkład „skarpet i rękawiczek”).

Objawy „dodatnie” (bólowe):

  • mrowienie, kłucie, pieczenie,
  • bóle przypominające rażenie prądem,
  • nadwrażliwość na dotyk, np. kołdry,
  • nasilenie wieczorem i w nocy, zaburzenia snu.

Objawy „ujemne” (utrata czucia):

  • drętwienie, uczucie „chodzenia w skarpetach” lub po wacie,
  • brak odczuwania bólu, ciepła i zimna,
  • zaburzenia równowagi i chwiejny chód, zwłaszcza w ciemności,
  • niezauważone otarcia, oparzenia czy odciski.

Około połowa osób z neuropatią nie ma bólu, tylko utratę czucia. To nie jest „łagodniejsza” postać: właśnie ona najczęściej prowadzi do owrzodzeń stóp.

Neuropatia autonomiczna

Uszkodzenie nerwów sterujących narządami wewnętrznymi może dawać:

  • zawroty głowy i omdlenia przy wstawaniu (hipotonia ortostatyczna),
  • szybkie tętno w spoczynku i słabą tolerancję wysiłku,
  • gastroparezę: uczucie pełności, nudności, wymioty i nieprzewidywalne cukry po posiłkach,
  • biegunki nocne lub zaparcia,
  • problemy z pęcherzem: niepełne opróżnianie, nawracające infekcje,
  • zaburzenia erekcji i suchość pochwy,
  • nieprawidłowe pocenie się,
  • nieświadomość hipoglikemii: osłabienie objawów ostrzegawczych niedocukrzenia (hipoglikemia).

Przyczyny i czynniki ryzyka

  • długo trwająca i źle wyrównana cukrzyca (wysokie HbA1c),
  • nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, otyłość, palenie papierosów,
  • alkohol, który sam uszkadza nerwy,
  • niedobór witaminy B12, częstszy u osób długo leczonych metforminą,
  • przewlekła choroba nerek.

W cukrzycy typu 2 neuropatia bywa obecna już w chwili rozpoznania, bo choroba wcześniej długo przebiegała bez objawów.

Badania

Lekarz lub pielęgniarka diabetologiczna sprawdzają:

  • czucie dotyku monofilamentem (cienka żyłka 10 g przykładana do stopy),
  • czucie wibracji stroikiem 128 Hz,
  • czucie bólu i temperatury,
  • odruchy ze ścięgna Achillesa,
  • stan skóry, paznokci, deformacje stóp i obuwie.

Badania przesiewowe wykonuje się co najmniej raz w roku: w cukrzycy typu 2 od rozpoznania, w typie 1 po 5 latach choroby. W razie wątpliwości lekarz może zlecić badanie przewodnictwa nerwowego (EMG) i oznaczyć witaminę B12, TSH oraz funkcję nerek, żeby wykluczyć inne przyczyny.

Leczenie

1. Wyrównanie cukru i czynników ryzyka

  • dobre wyrównanie cukrzycy wyraźnie zmniejsza ryzyko i spowalnia postęp neuropatii, szczególnie w cukrzycy typu 1 (w badaniu DCCT intensywne leczenie zmniejszyło ryzyko neuropatii o ok. 60%),
  • kontrola ciśnienia i lipidów, rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu,
  • uzupełnienie niedoboru witaminy B12, jeśli występuje,
  • ruch: regularna aktywność poprawia krążenie i czucie; przy utracie czucia wybieraj aktywności, które nie obciążają stóp nadmiernie, i zawsze sprawdzaj stopy po treningu.

2. Leczenie bólu

Zalecenia PTD i ADA jako leki pierwszego wyboru wymieniają:

  • pregabalinę lub gabapentynę,
  • duloksetynę (lek z grupy SNRI),
  • trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, np. amitryptylinę, w małych dawkach (ostrożnie u seniorów i osób z chorobą serca).

Lekarz dobiera lek do chorób współistniejących i zwiększa dawkę stopniowo. W bólu ograniczonym do niewielkiego obszaru stosuje się też plastry z kapsaicyną. Zwykłe leki przeciwbólowe działają w bólu neuropatycznym słabo, a opioidy nie są zalecane do długotrwałego leczenia.

Kwas alfa-liponowy w dawce 600 mg (zwłaszcza dożylnie) zmniejszał w badaniach objawy, takie jak ból i pieczenie, ale nie udowodniono, że zatrzymuje postęp neuropatii. Suplementy z niższymi dawkami nie mają takich danych (zobacz suplementy a poziom cukru).

3. Leczenie neuropatii autonomicznej

Zależy od objawów: np. przy hipotonii ortostatycznej powolne wstawanie, odpowiednia ilość płynów i soli według zaleceń lekarza oraz przegląd leków obniżających ciśnienie; przy gastroparezie małe, częste posiłki z mniejszą ilością tłuszczu i błonnika oraz dostosowanie insuliny.

Ochrona stóp: najważniejsza część leczenia

Przy osłabionym czuciu stopy trzeba chronić codziennie:

  • oglądaj stopy każdego dnia, także podeszwy (lusterko lub pomoc bliskich),
  • nie chodź boso, także w domu i na plaży,
  • sprawdzaj wnętrze butów przed założeniem,
  • nie używaj termoforów i gorących okładów: przy braku czucia łatwo o oparzenie,
  • sprawdzaj temperaturę wody łokciem lub termometrem,
  • nie wycinaj odcisków samodzielnie, korzystaj z pomocy podologa,
  • noś wygodne, szerokie obuwie i bezszwowe skarpety,
  • każdą ranę, pęcherz lub zaczerwienienie pokaż lekarzowi w ciągu 1–2 dni.

Nagły obrzęk, zaczerwienienie i ocieplenie stopy bez wyraźnej przyczyny może oznaczać stopę Charcota i wymaga pilnej konsultacji.

Źródła

  1. Pop-Busui R i wsp. Diabetic Neuropathy: A Position Statement by the American Diabetes Association. Diabetes Care 2017;40(1):136–154.
  2. American Diabetes Association. 12. Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care: Standards of Care in Diabetes–2025. Diabetes Care 2025;48(Suppl. 1).
  3. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą. Aktualna edycja.
  4. DCCT Research Group. The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy. Ann Intern Med 1995;122:561–568.
  5. Ziegler D i wsp. Treatment of symptomatic diabetic polyneuropathy with the antioxidant α-lipoic acid: a meta-analysis. Diabet Med 2004;21:114–121.