Zespół stopy cukrzycowej to owrzodzenia, infekcje i zniszczenie tkanek stopy wynikające z uszkodzenia nerwów i naczyń przez długotrwale wysoki cukier. Najgroźniejsza jest utrata czucia: drobne otarcie, którego nie czujesz, może w kilka dni stać się głębokim owrzodzeniem. Stopa cukrzycowa jest najczęstszą przyczyną amputacji niezwiązanych z wypadkami, ale w dużej mierze da się jej zapobiec codzienną pielęgnacją, dobrym obuwiem i szybką reakcją na każdą ranę.

Dlaczego cukrzyca zagraża stopom

Przewlekle wysoki cukier uszkadza jednocześnie nerwy i naczynia stóp:

  • neuropatia: utrata czucia bólu, dotyku i temperatury sprawia, że chory nie czuje otarcia, kamyka w bucie czy oparzenia; dodatkowo zmienia się praca mięśni i kształt stopy, a skóra staje się sucha i pęka,
  • niedokrwienie (miażdżyca tętnic nóg): rany goją się wolno i łatwo ulegają zakażeniu,
  • gorsza odporność przy wysokim cukrze sprzyja infekcjom.

Typowy scenariusz: ciasny but lub modzel powoduje ucisk, pod nim powstaje rana, chory jej nie czuje i dalej chodzi, rana się powiększa i zakaża. Osobną, ostrą postacią jest stopa Charcota: rozpad kości i stawów stopy.

Czynniki ryzyka owrzodzenia: neuropatia, choroba tętnic nóg, wcześniejsze owrzodzenie lub amputacja, deformacje stopy, modzele, zła kontrola cukru, palenie, choroba nerek (zwłaszcza dializy), słaby wzrok utrudniający oglądanie stóp.

Objawy alarmowe

Do lekarza w ciągu 1–2 dni, gdy zauważysz:

  • ranę, pęknięcie, pęcherz lub owrzodzenie, nawet niebolesne,
  • zaczerwienienie, obrzęk lub ocieplenie stopy,
  • wyciek z rany, nieprzyjemny zapach,
  • nowe zgrubienie z krwawym wylewem pod spodem (pod modzelem często kryje się rana).

Od razu (SOR), gdy:

  • pojawia się gorączka, dreszcze lub wysoki cukier razem z raną,
  • zaczerwienienie szybko się szerzy,
  • skóra sinieje lub czernieje,
  • stopa jest zimna, blada i bolesna (ostre niedokrwienie),
  • stopa jest gorąca, obrzęknięta i zniekształcona bez rany (podejrzenie stopy Charcota).

Codzienna pielęgnacja stóp

  1. Oglądaj stopy codziennie, także podeszwy i przestrzenie między palcami. Użyj lusterka albo poproś bliską osobę.
  2. Myj stopy w letniej wodzie (sprawdź temperaturę łokciem lub termometrem, nie stopą), nie mocz ich dłużej niż kilka minut.
  3. Dokładnie osuszaj, zwłaszcza między palcami: wilgoć sprzyja grzybicy.
  4. Nawilżaj skórę kremem z mocznikiem (5–10%), ale nie między palcami.
  5. Obcinaj paznokcie prosto, nie za krótko, a ostre brzegi wyrównaj pilnikiem.
  6. Nie wycinaj odcisków i modzeli samodzielnie, nie używaj tarek, plastrów na odciski ani preparatów z kwasami. Zgłoś się do podologa lub gabinetu stopy cukrzycowej.
  7. Nie grzej stóp termoforem, grzejnikiem ani w gorącej wodzie: przy neuropatii łatwo o oparzenie.

Obuwie i skarpety

  • nie chodź boso, także w domu i na plaży,
  • buty kupuj po południu, gdy stopy są lekko obrzęknięte; muszą być o ok. 1 cm dłuższe od stopy, szerokie w palcach, bez wewnętrznych szwów,
  • przed założeniem sprawdź ręką wnętrze buta (kamyki, zagięta wkładka),
  • noś jasne, bezuciskowe skarpety bez grubych szwów, zmieniane codziennie; na jasnej skarpecie łatwiej zauważysz krew lub wyciek,
  • przy deformacjach stopy lub po owrzodzeniu potrzebne są wkładki i obuwie ortopedyczne wykonane na zamówienie; zapytaj lekarza o zlecenie, bo w określonych sytuacjach NFZ je dofinansowuje.

Badanie stóp u lekarza

Lekarz lub pielęgniarka powinni badać stopy co najmniej raz w roku, a przy grupie ryzyka częściej:

  • oglądanie skóry, paznokci, kształtu stopy i obuwia,
  • czucie dotyku monofilamentem 10 g (cienka żyłka przykładana do podeszwy),
  • czucie wibracji kamertonem 128 Hz,
  • tętno na stopie, a w razie potrzeby wskaźnik kostka-ramię (ABI).
Grupa ryzyka (IWGDF) Kto Jak często badać stopy
0: bardzo niskie czucie i ukrwienie prawidłowe raz w roku
1: niskie neuropatia lub choroba tętnic co 6–12 miesięcy
2: umiarkowane neuropatia z chorobą tętnic lub z deformacją stopy co 3–6 miesięcy
3: wysokie wcześniejsze owrzodzenie, amputacja lub dializy co 1–3 miesiące

Leczenie owrzodzeń

Owrzodzenie leczy zespół: diabetolog, chirurg, pielęgniarka, często ortopeda i chirurg naczyniowy. Najważniejsze elementy:

  • odciążenie rany: specjalny but, opatrunek gipsowy lub kule; bez tego rana się nie zagoi,
  • oczyszczanie rany z martwych tkanek i odpowiednie opatrunki,
  • leczenie infekcji: antybiotyk przy objawach zakażenia; przy zakażeniu głębokim czasem leczenie szpitalne,
  • poprawa ukrwienia: przy chorobie tętnic zabieg udrożnienia naczyń (angioplastyka lub bypass),
  • dobra kontrola cukru, rzucenie palenia.

Po zagojeniu ryzyko nawrotu jest duże, dlatego potrzebne są regularne kontrole i obuwie ochronne.

Jak zmniejszyć ryzyko

  • dobrze wyrównuj cukrzycę (HbA1c): to spowalnia rozwój neuropatii,
  • kontroluj ciśnienie i cholesterol, bo chronią naczynia nóg,
  • rzuć palenie,
  • ruszaj się, ale przy utracie czucia wybieraj aktywności mniej obciążające stopy (rower, pływanie, jeśli nie ma ran),
  • nie lekceważ mrowienia i drętwienia: to sygnał do badania stóp.

Źródła

  1. International Working Group on the Diabetic Foot (IWGDF). Guidelines on the prevention and management of diabetic-related foot disease. 2023. iwgdfguidelines.org
  2. Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers and Their Recurrence. N Engl J Med 2017;376(24):2367–2375. doi:10.1056/NEJMra1615439
  3. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl