Zjawisko (efekt) brzasku to wzrost cukru we krwi nad ranem, zwykle między 4 a 8 godziną, wywołany naturalnym rytmem hormonów. W drugiej połowie nocy rośnie wydzielanie kortyzolu, hormonu wzrostu i glukagonu, które pobudzają wątrobę do uwalniania glukozy i nasilają insulinooporność. Zdrowa trzustka wyrównuje to dodatkową insuliną, ale przy cukrzycy cukier rano bywa wyższy niż w nocy, choć nic nie zjedzono. Trzeba go odróżnić od rzadszego efektu Somogyi, bo postępowanie jest odwrotne.
Na czym polega zjawisko brzasku
Organizm przygotowuje się do przebudzenia i dnia aktywności. Nad ranem:
- kortyzol i hormon wzrostu zwiększają wytwarzanie glukozy w wątrobie i zmniejszają wrażliwość na insulinę,
- glukagon dodatkowo pobudza uwalnianie glukozy,
- u osób leczonych insuliną insulina bazowa podana wieczorem może już słabiej działać.
Zjawisko dotyczy ponad połowy osób z cukrzycą typu 1 i typu 2. U nastolatków bywa szczególnie silne z powodu wysokiego hormonu wzrostu. W cukrzycy typu 2 podnosi poranny cukier średnio o kilkanaście mg/dl, a HbA1c o ok. 0,4 punktu procentowego.
Rano insulinooporność utrzymuje się do kilku godzin po przebudzeniu, dlatego śniadanie często podnosi cukier bardziej niż taki sam posiłek po południu.
Zjawisko brzasku a efekt Somogyi
| Zjawisko brzasku | Efekt Somogyi | |
|---|---|---|
| przyczyna | dobowy rytm hormonów | odbicie po nocnym niedocukrzeniu |
| cukier ok. 2–3 w nocy | prawidłowy | niski (poniżej 70 mg/dl) |
| jak często | często | rzadko |
| objawy w nocy | brak | koszmary, poty, niespokojny sen |
| typowe postępowanie | więcej insuliny nad ranem | mniej insuliny wieczorem |
Jak rozpoznać
- Zmierz cukier przed snem, ok. 2–3 w nocy i zaraz po przebudzeniu przez 3–4 noce.
- Jeśli masz CGM, obejrzyj zapis nocny: przy zjawisku brzasku linia jest płaska do ok. 3–4, a potem rośnie.
- Wyklucz inne przyczyny: późną, obfitą lub tłustą kolację (pizza, makaron z sosem), przekąskę przed snem, za małą dawkę insuliny bazowej, problem z wkłuciem pompy.
| Wynik | Prawdopodobna przyczyna |
|---|---|
| przed snem i w nocy w normie, rano wysoki | zjawisko brzasku |
| w nocy niski, rano wysoki | efekt Somogyi |
| przed snem już wysoki | za mało insuliny do kolacji lub obfita kolacja |
| cukier rośnie równomiernie przez całą noc | za mała dawka insuliny bazowej |
Co pomaga
Zmiany dawek leków zawsze ustal z lekarzem.
Przy pompie insulinowej:
- zwiększenie dawki bazalnej w godzinach ok. 3–8, zwykle o 10–20%, sprawdzane przez kilka nocy,
- systemy z automatycznym podawaniem insuliny (AID) zwykle same zwiększają dawki nad ranem.
Przy penach (wielokrotne wstrzyknięcia):
- dobór rodzaju i pory insuliny bazowej: analogi długodziałające działają równiej niż NPH,
- czasem zmiana pory podania insuliny bazowej,
- korekta rano zgodnie z planem od lekarza.
W cukrzycy typu 2 bez insuliny:
- metformina, m.in. wieczorem lub w formie XR, hamuje nocne wytwarzanie glukozy w wątrobie (metformina),
- leki z grupy GLP-1 i flozyny obniżają cukier na czczo,
- redukcja masy ciała i ruch zmniejszają insulinooporność.
Dla wszystkich:
- kolacja wcześniej i lżejsza w węglowodany, z białkiem i warzywami (pomysły: przepisy dla cukrzyka),
- krótki spacer po kolacji,
- sen 7–8 godzin; niedobór snu nasila poranny wzrost cukru,
- śniadanie z mniejszą ilością węglowodanów i większą ilością białka.
Więcej o wysokim cukrze i postępowaniu przy nim: hiperglikemia.
Źródła
- Rybicka M, Krysiak R, Okopień B. The dawn phenomenon and the Somogyi effect – two phenomena of morning hyperglycaemia. Endokrynol Pol 2011;62(3):276–284. PMID:21717414
- Monnier L i wsp. Magnitude of the dawn phenomenon and its impact on the overall glucose exposure in type 2 diabetes. Diabetes Care 2013;36(12):4057–4062. doi:10.2337/dc12-2127
- Porcellati F i wsp. Thirty years of research on the dawn phenomenon: lessons to optimize blood glucose control in diabetes. Diabetes Care 2013;36(12):3860–3862.
