Hormon wzrostu (somatotropina, GH) działa przeciwstawnie do insuliny: zwiększa produkcję glukozy w wątrobie i osłabia działanie insuliny w mięśniach i tkance tłuszczowej, przez co podnosi poziom cukru. Jego nocne wyrzuty odpowiadają za część porannych wzrostów cukru (zjawisko brzasku), w okresie dojrzewania wyraźnie zwiększają zapotrzebowanie na insulinę u nastolatków z cukrzycą typu 1, a jego przewlekły nadmiar w akromegalii często prowadzi do cukrzycy.

Czym jest hormon wzrostu

Hormon wzrostu wytwarza przedni płat przysadki mózgowej. Wydzielany jest pulsacyjnie, najsilniej w pierwszych godzinach głębokiego snu, a także przy wysiłku, głodzie i stresie. Większość jego działań na wzrost kości i mięśni pośredniczy IGF-1, czynnik wytwarzany w wątrobie, natomiast wpływ na cukier i tłuszcze GH wywiera bezpośrednio.

Jak hormon wzrostu wpływa na cukier

Hormon wzrostu należy do hormonów przeciwregulacyjnych, razem z glukagonem, adrenaliną i kortyzolem:

  • zwiększa produkcję glukozy w wątrobie,
  • zmniejsza wychwyt glukozy przez mięśnie i tkankę tłuszczową, czyli nasila insulinooporność,
  • pobudza rozkład tłuszczów; wolne kwasy tłuszczowe dodatkowo osłabiają działanie insuliny, a przy jej niedoborze sprzyjają powstawaniu ciał ketonowych,
  • działa wolno: efekt pojawia się po kilku godzinach, inaczej niż szybka reakcja glukagonu i adrenaliny.

W obronie przed niedocukrzeniem GH ma znaczenie drugorzędne i późne; ważniejszą rolę odgrywa przy przedłużającym się głodzie i w nocy.

Zjawisko brzasku

Nocne wyrzuty hormonu wzrostu (razem z porannym wzrostem kortyzolu) zwiększają nad ranem produkcję glukozy i insulinooporność. U osoby zdrowej trzustka to kompensuje, ale u osoby z cukrzycą cukier rośnie między ok. 3:00 a 8:00 rano, mimo braku jedzenia. To zjawisko brzasku; trzeba je odróżnić od efektu Somogyi, czyli wzrostu cukru po nocnym niedocukrzeniu.

Dojrzewanie i cukrzyca typu 1

W okresie dojrzewania stężenia hormonu wzrostu i hormonów płciowych są najwyższe w życiu. U nastolatków z cukrzycą typu 1:

  • zapotrzebowanie na insulinę rośnie, często do 1–1,5 j./kg masy ciała na dobę, a po zakończeniu dojrzewania znów spada,
  • wyraźniejsze bywa zjawisko brzasku i poranne hiperglikemie,
  • HbA1c często się pogarsza, na co nakładają się zmiany stylu życia i emocje.

Dlatego dawki u nastolatków trzeba regularnie zwiększać i korygować. Pomaga pompa insulinowa z wyższą bazą nad ranem lub system AID.

Akromegalia: nadmiar hormonu wzrostu

Akromegalia to choroba spowodowana zwykle gruczolakiem przysadki wydzielającym GH. Rozwija się powoli, przez lata. Typowe objawy to powiększenie dłoni, stóp, nosa, żuchwy i języka, pogrubienie rysów twarzy, potliwość, bóle stawów i głowy, chrapanie i bezdech senny.

  • zaburzenia gospodarki węglowodanowej ma ponad połowa chorych, a cukrzycę ok. 20–50%,
  • akromegalię rozpoznaje się na podstawie podwyższonego IGF-1 i braku obniżenia GH w doustnym teście obciążenia glukozą (OGTT),
  • skuteczne leczenie (operacja przysadki, leki) zwykle wyraźnie poprawia cukier; niektóre leki stosowane w akromegalii (zwłaszcza pasyreotyd) mogą jednak cukier podnosić, a pegwisomant go obniża.

Niewyjaśniona cukrzyca z opisanymi zmianami wyglądu to powód, by zbadać IGF-1.

Niedobór hormonu wzrostu

  • u dzieci niedobór GH (zwłaszcza razem z niedoborem kortyzolu) może powodować niedocukrzenia na czczo, a w okresie noworodkowym nawet ciężkie hipoglikemie,
  • u dorosłych niedobór GH wiąże się z większą ilością tkanki tłuszczowej trzewnej i gorszym profilem lipidowym.

Leczenie hormonem wzrostu a cukier

  • leczenie GH (np. u dzieci z niedoborem, z zespołem Turnera, Pradera-Williego) zmniejsza wrażliwość na insulinę i może nieznacznie podnieść cukier,
  • przed i w trakcie terapii kontroluje się cukier na czczo i HbA1c, szczególnie u osób z otyłością lub obciążeniem rodzinnym cukrzycą,
  • u osób z cukrzycą leczenie GH jest możliwe, ale zwykle wymaga zwiększenia dawek leków lub insuliny,
  • stosowanie GH poza wskazaniami (np. w kulturystyce lub „przeciw starzeniu”) jest niebezpieczne: może wywołać insulinooporność i cukrzycę, obrzęki, bóle stawów i zespół cieśni nadgarstka.

Źródła

  1. Møller N, Jørgensen JOL. Effects of Growth Hormone on Glucose, Lipid, and Protein Metabolism in Human Subjects. Endocr Rev 2009;30(2):152–177. doi:10.1210/er.2008-0027
  2. Vila G i wsp. Insulin resistance in patients with acromegaly. Front Endocrinol 2019;10:509. doi:10.3389/fendo.2019.00509
  3. Giustina A i wsp. Multidisciplinary management of acromegaly: A consensus. Rev Endocr Metab Disord 2020;21(4):667–678. doi:10.1007/s11154-020-09588-z
  4. Cengiz E i wsp. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022: Insulin treatment in children and adolescents with diabetes. Pediatr Diabetes 2022;23(8):1277–1296. doi:10.1111/pedi.13442