Cukrzyca typu 1 to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy niszczy komórki trzustki wytwarzające insulinę. Bez insuliny cukier we krwi rośnie, a organizm zaczyna spalać tłuszcze i wytwarzać ciała ketonowe. Choroba zaczyna się zwykle u dzieci i młodych dorosłych, ale może wystąpić w każdym wieku. Leczenie to insulina przez całe życie, a dobrze prowadzone pozwala żyć normalnie: uczyć się, pracować, uprawiać sport i mieć dzieci.
Dlaczego powstaje cukrzyca typu 1
Układ odpornościowy błędnie rozpoznaje komórki beta wysp trzustkowych jako obce i stopniowo je niszczy. Przyczyną jest połączenie:
- skłonności genetycznej (m.in. geny układu HLA); dziecko rodzica z cukrzycą typu 1 choruje częściej niż inne dzieci, ale większość chorych nie ma nikogo chorego w rodzinie,
- czynników środowiskowych, które mogą uruchomić proces autoimmunologiczny, np. niektórych infekcji wirusowych; dokładny mechanizm nie jest znany.
Cukrzyca typu 1 nie jest skutkiem jedzenia słodyczy ani nadwagi. Stanowi ok. 5–10% wszystkich przypadków cukrzycy. Częściej niż w populacji współwystępuje z innymi chorobami autoimmunologicznymi: chorobą Hashimoto i celiakią.
Stadia choroby
Proces niszczenia komórek beta trwa miesiące, a czasem lata:
| Stadium | Co się dzieje | Objawy |
|---|---|---|
| 1 | we krwi są co najmniej 2 rodzaje przeciwciał przeciwwyspowych, cukier prawidłowy | brak |
| 2 | przeciwciała i nieprawidłowe cukry (np. w teście OGTT) | brak |
| 3 | jawna cukrzyca | pragnienie, chudnięcie, częste oddawanie moczu |
Stadia 1 i 2 można wykryć badaniem przeciwciał, np. u rodzeństwa chorych dzieci. U osób w stadium 2 można rozważyć teplizumab, lek, który opóźnia przejście w jawną cukrzycę. Więcej: wczesne wykrywanie cukrzycy typu 1.
Objawy
Objawy pojawiają się, gdy własnej insuliny jest już za mało, i narastają zwykle w ciągu kilku tygodni:
- silne pragnienie i częste oddawanie dużych ilości moczu, u dzieci moczenie nocne po okresie suchych nocy,
- chudnięcie mimo dobrego apetytu,
- zmęczenie, senność, rozdrażnienie, gorsze wyniki w nauce,
- niewyraźne widzenie,
- nawracające infekcje, np. grzybica.
Jeśli choroba nie zostanie rozpoznana, rozwija się kwasica ketonowa: nudności, wymioty, ból brzucha, szybki głęboki oddech, zapach acetonu i senność. U części dzieci to pierwszy objaw cukrzycy. Dziecko, które dużo pije, często siusia i chudnie, powinno mieć zmierzony cukier jeszcze tego samego dnia. Porównanie objawów różnych typów cukrzycy znajdziesz w artykule objawy cukrzycy.
Rozpoznanie
- cukier we krwi: przygodny od 200 mg/dl z objawami, na czczo od 126 mg/dl lub HbA1c od 6,5% (normy cukru we krwi),
- ketony we krwi lub w moczu,
- przeciwciała przeciwwyspowe (anty-GAD, IA-2, ZnT8, ICA): potwierdzają autoimmunologiczne tło,
- peptyd C: niski, bo trzustka wytwarza mało własnej insuliny.
Przy podejrzeniu cukrzycy typu 1 leczenie insuliną zaczyna się od razu, często w szpitalu. U dorosłych odróżnienie od typu 2 bywa trudne; powoli rozwijającą się postać nazywa się LADA. Wszystkie typy porównujemy w artykule rodzaje cukrzycy.
Leczenie
Insulina
Insulina jest niezbędna do życia. Stosuje się intensywną insulinoterapię, która naśladuje pracę zdrowej trzustki:
- insulina bazowa (długodziałająca lub stały wlew z pompy) pokrywa potrzeby między posiłkami i w nocy,
- insulina posiłkowa (szybkodziałająca) podawana do każdego posiłku, dawka zależy od ilości węglowodanów,
- dawki korekcyjne przy wysokim cukrze.
Insulinę podaje się penem (4–5 wstrzyknięć dziennie) albo pompą insulinową. Najnowocześniejsze są systemy AID (automatyczne podawanie insuliny, „zamknięta pętla”), w których pompa sama zmienia dawki na podstawie odczytów z sensora. Według zaleceń PTD 2026 są preferowaną formą leczenia pompą i powinny być proponowane każdej osobie z cukrzycą typu 1. Rodzaje insulin opisujemy w artykule insulina: rodzaje, działanie, podawanie.
Krótko po rozpoczęciu leczenia u części osób zapotrzebowanie na insulinę wyraźnie spada. To tzw. remisja, czyli „miesiąc miodowy”, która może trwać tygodnie lub miesiące, ale nie oznacza wyleczenia.
Samokontrola i CGM
Osoby z cukrzycą typu 1 powinny korzystać z ciągłego monitorowania glukozy (CGM), które pokazuje cukier co kilka minut i ostrzega przed spadkami. Glukometr zostaje do potwierdzania wyników i jako zapas. Zasady dopłat: refundacja CGM.
Typowe cele leczenia:
| Parametr | Cel |
|---|---|
| HbA1c | do 6,5–7% (indywidualnie) |
| czas w zakresie 70–180 mg/dl (TIR) | powyżej 70% |
| czas poniżej 70 mg/dl | poniżej 4% |
| cukier na czczo i przed posiłkami | ok. 70–110 mg/dl przy ścisłym celu |
Liczenie węglowodanów
Dawkę insuliny do posiłku oblicza się na podstawie wymienników węglowodanowych (WW), a przy posiłkach tłustych i białkowych także WBT. Pomagają w tym tabela WW, kalkulator WW i WBT oraz kalkulator bolusa. Nie ma „zakazanych” produktów, ale zdrowa dieta z warzywami, pełnym ziarnem i ograniczeniem cukrów prostych ułatwia wyrównanie.
Edukacja
Leczenie cukrzycy typu 1 w dużej mierze prowadzi sam chory lub rodzice dziecka, dlatego kluczowa jest edukacja w poradni: dobieranie dawek, postępowanie przy wysiłku, w dniach choroby, przy alkoholu i w podróży.
Niedocukrzenia i dni choroby
Najczęstszym powikłaniem leczenia jest hipoglikemia (cukier poniżej 70 mg/dl): drżenie, poty, głód, kołatanie serca. Leczy się ją regułą 15, a w ciężkiej postaci glukagonem, który bliscy powinni umieć podać (GlucaGen).
W czasie infekcji cukier zwykle rośnie, nawet gdy chory mało je. Nie wolno wtedy odstawiać insuliny. Trzeba częściej mierzyć cukier i ketony i postępować według planu ustalonego z lekarzem. Bezpłatne materiały do druku, m.in. instrukcja przy niedocukrzeniu, karta „Mam cukrzycę” i plan dla szkoły, są na stronie materiały do druku.
Życie z cukrzycą typu 1
- Sport: jest zalecany, wymaga tylko planu (mniejsza dawka insuliny, dodatkowe węglowodany, pomiar przed i po). Zobacz: aktywność fizyczna w cukrzycy i znani sportowcy z cukrzycą typu 1.
- Szkoła i przedszkole: dziecko ma prawo do pomocy nauczycieli; warto przygotować plan postępowania dla szkoły.
- Prawo jazdy: jest możliwe, z badaniami lekarskimi co kilka lat. Szczegóły: prawo jazdy dla diabetyka.
- Ciąża: wymaga planowania i bardzo dobrego wyrównania cukru jeszcze przed poczęciem.
- Alkohol: obniża cukier na wiele godzin, także w nocy. Zobacz: alkohol i cukrzyca.
Powikłania i badania kontrolne
Wieloletni wysoki cukier uszkadza naczynia i nerwy. Dlatego osoby z cukrzycą typu 1 regularnie badają:
- oczy (dno oka), od 5. roku choroby co 1–2 lata: retinopatia,
- nerki (albumina w moczu, eGFR) co roku: choroba nerek,
- stopy i czucie: neuropatia,
- ciśnienie i cholesterol,
- tarczycę (TSH) i w razie objawów celiakię.
Dobre wyrównanie cukru, ciśnienia i cholesterolu pozwala uniknąć większości powikłań, a regularne badania wykrywają je na etapie, na którym leczenie jest najskuteczniejsze.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
- DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA. Type 1 diabetes. Lancet 2018;391(10138):2449–2462. doi:10.1016/S0140-6736(18)31320-5
- Insel RA i wsp. Staging presymptomatic type 1 diabetes: a scientific statement of JDRF, the Endocrine Society, and the American Diabetes Association. Diabetes Care 2015;38(10):1964–1974.
- Herold KC i wsp. An Anti-CD3 Antibody, Teplizumab, in Relatives at Risk for Type 1 Diabetes. N Engl J Med 2019;381:603–613.
- Battelino T i wsp. Clinical Targets for Continuous Glucose Monitoring Data Interpretation: Recommendations From the International Consensus on Time in Range. Diabetes Care 2019;42:1593–1603.
