Rodzaje cukrzycy to przede wszystkim cukrzyca typu 2 (ok. 90% chorych), typu 1 (ok. 5–10%), cukrzyca ciążowa oraz grupa „innych specyficznych typów”, np. MODY i cukrzyca wtórna. Wszystkie łączy za wysoki poziom cukru we krwi, ale mają różne przyczyny, przebieg i leczenie. Prawidłowe rozpoznanie typu decyduje o tym, czy chory od razu potrzebuje insuliny, czy wystarczą zmiana stylu życia i tabletki.

Klasyfikacja cukrzycy

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (ADA) dzielą cukrzycę na cztery grupy:

  1. Cukrzyca typu 1: autoimmunologiczne zniszczenie komórek beta trzustki i bezwzględny niedobór insuliny. Obejmuje też LADA, czyli wolniej postępującą postać u dorosłych.
  2. Cukrzyca typu 2: insulinooporność i stopniowo narastający niedobór wydzielania insuliny.
  3. Inne specyficzne typy cukrzycy: m.in. cukrzyca monogenowa (MODY, cukrzyca noworodkowa), cukrzyca wywołana chorobami trzustki, chorobami hormonalnymi i lekami.
  4. Cukrzyca ciążowa: podwyższony cukier wykryty po raz pierwszy w ciąży.

W Polsce cukrzycę ma ok. 3 mln osób, a część z nich jeszcze o tym nie wie.

Porównanie typów cukrzycy

Typ 1 Typ 2 LADA MODY Ciążowa
Przyczyna autoimmunologiczne zniszczenie komórek beta insulinooporność i wyczerpywanie się trzustki jak typ 1, ale wolniej mutacja jednego genu hormony łożyska zmniejszające wrażliwość na insulinę
Częstość ok. 5–10% ok. 90% kilka procent dorosłych z „typem 2” ok. 1–2% kilka do kilkunastu procent ciężarnych
Wiek zachorowania zwykle dzieci i młodzi dorośli, ale w każdym wieku zwykle po 40. roku życia, coraz częściej młodsi zwykle po 30.–35. roku życia zwykle przed 25.–35. rokiem życia II i III trymestr ciąży
Masa ciała zwykle prawidłowa najczęściej nadwaga lub otyłość zwykle prawidłowa lub niewielka nadwaga zwykle prawidłowa różna
Początek nagły, dni lub tygodnie powolny, latami bez objawów powolny łagodny, często wykryta przypadkiem bez objawów, wykrywana testem OGTT
Przeciwciała (GAD, IA-2, ZnT8) obecne brak obecne (zwykle anty-GAD) brak brak
Peptyd C niski lub niewykrywalny prawidłowy lub wysoki z czasem spada prawidłowy prawidłowy
Dziedziczenie niewielkie silne niewielkie 50% szans u dziecka chorego rodzica ryzyko nawrotu w kolejnej ciąży
Leczenie insulina od początku styl życia, metformina, flozyny, leki GLP-1, czasem insulina na początku tabletki, insulina zwykle w ciągu kilku lat zależnie od genu: dieta, tabletki (pochodne sulfonylomocznika) lub insulina dieta i ruch, w razie potrzeby insulina

Cukrzyca typu 1

Układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki, które wytwarzają insulinę. Objawy, czyli pragnienie, częste oddawanie moczu i chudnięcie, pojawiają się zwykle, gdy zostaje niewielka część tych komórek, i narastają w ciągu kilku tygodni. Nieleczona szybko prowadzi do kwasicy ketonowej. Leczenie to insulina przez całe życie, podawana penem lub pompą, najlepiej z systemem CGM.

Choroba zaczyna się na długo przed objawami: najpierw we krwi pojawiają się przeciwciała, potem nieprawidłowe cukry bez objawów. Te etapy można wykryć badaniami przesiewowymi, opisanymi w artykule o wczesnym wykrywaniu cukrzycy typu 1. Więcej: cukrzyca typu 1.

Cukrzyca typu 2

Najczęstsza postać. Komórki organizmu gorzej reagują na insulinę (insulinooporność), a trzustka przez lata wytwarza jej coraz więcej, aż przestaje nadążać. Sprzyjają jej nadwaga (zwłaszcza tłuszcz brzuszny), mała aktywność, wiek i obciążenie rodzinne. Często przez lata nie daje objawów i wykrywa się ją w rutynowych badaniach. Leczenie zaczyna się od zmiany stylu życia i leków doustnych lub z grupy GLP-1. Przy dużej utracie masy ciała możliwa jest nawet remisja. Więcej: cukrzyca typu 2.

LADA: cukrzyca typu 1 u dorosłych

LADA to autoimmunologiczna cukrzyca, która rozwija się wolno i u dorosłych. Na początku przypomina typ 2 i często jest tak rozpoznawana. Podejrzenie budzą: prawidłowa masa ciała, choroby autoimmunologiczne w rodzinie (np. tarczycy) i szybkie pogarszanie się wyników mimo tabletek. Potwierdza ją obecność przeciwciał, zwykle anty-GAD. Potocznie bywa nazywana „cukrzycą typu 1,5”. Więcej: cukrzyca LADA.

MODY i inne cukrzyce monogenowe

MODY wynika z mutacji jednego genu, która zaburza wydzielanie insuliny. Dziedziczy się ją z pokolenia na pokolenie: dziecko chorego rodzica ma 50% szans na odziedziczenie mutacji. Typowe są cukrzyca w kilku pokoleniach rodziny, zachorowanie w młodym wieku bez otyłości i brak przeciwciał. Rozpoznanie potwierdza badanie genetyczne. Ma to duże znaczenie praktyczne: przy niektórych postaciach można odstawić insulinę i leczyć się tabletkami, a przy jednej (mutacja genu GCK) zwykle w ogóle nie potrzeba leków. Do tej grupy należy też rzadka cukrzyca noworodkowa. Więcej: cukrzyca MODY.

Cukrzyca ciążowa

Pojawia się w drugiej połowie ciąży, gdy hormony łożyska zmniejszają wrażliwość na insulinę, a trzustka nie nadąża. Wykrywa się ją testem obciążenia glukozą w 24.–28. tygodniu. Zwykle mija po porodzie, ale ok. 10 razy zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 w przyszłości. Więcej: cukrzyca ciążowa i krzywa cukrowa w ciąży.

Cukrzyca wtórna i inne specyficzne typy

Cukrzyca może być skutkiem innej choroby lub leczenia:

  • choroby trzustki (cukrzyca typu 3c): przewlekłe zapalenie trzustki, operacja trzustki, rak trzustki, mukowiscydoza, hemochromatoza,
  • choroby hormonalne: zespół Cushinga (nadmiar kortyzolu), akromegalia, guz chromochłonny, nadczynność tarczycy,
  • leki: przede wszystkim glikokortykosteroidy (sterydy), a także leki po przeszczepach (np. takrolimus), część leków przeciwpsychotycznych i niektóre nowoczesne leki onkologiczne,
  • zespoły genetyczne, np. zespół Downa, Turnera czy Wolframa.

Leczenie zależy od przyczyny. Cukrzyca typu 3c często wymaga insuliny i enzymów trzustkowych, a cukrzyca posterydowa może ustąpić po odstawieniu leku.

Cukrzyca typu 3, typu 1,5 i typu 5

  • „Typ 3” to nieoficjalna, medialna nazwa choroby Alzheimera, związana z insulinoopornością w mózgu. Lekarze używają natomiast nazwy typ 3c dla cukrzycy z chorób trzustki. Zobacz też: choroba Alzheimera a cukrzyca.
  • „Typ 1,5” to potoczna nazwa LADA.
  • Typ 5 to cukrzyca związana z niedożywieniem w dzieciństwie, wyodrębniona przez Międzynarodową Federację Diabetologiczną (IDF) w 2025 roku. Dotyczy głównie krajów o niskich dochodach i w Polsce praktycznie nie występuje.

Jak lekarz odróżnia typy cukrzycy

  • przeciwciała przeciwwyspowe (anty-GAD, IA-2, ZnT8): obecne w typie 1 i LADA,
  • peptyd C: pokazuje, ile insuliny wytwarza własna trzustka; niski w typie 1, prawidłowy lub wysoki w typie 2 (peptyd C),
  • obraz kliniczny: wiek, masa ciała, tempo pojawienia się objawów, ketony,
  • wywiad rodzinny: cukrzyca w kilku pokoleniach nasuwa podejrzenie MODY, choroby autoimmunologiczne w rodzinie podejrzenie typu 1 lub LADA,
  • badanie genetyczne: przy podejrzeniu MODY.

Samo rozpoznanie cukrzycy, niezależnie od typu, opiera się na tych samych badaniach: glukozie na czczo, teście OGTT lub HbA1c. Progi opisujemy w artykule normy cukru we krwi, a typowe sygnały ostrzegawcze w artykule objawy cukrzycy.

Która cukrzyca jest gorsza?

Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi, bo każdy typ jest groźny w inny sposób:

  • typ 1 wymaga insuliny od pierwszego dnia, codziennej samokontroli i niesie ryzyko kwasicy ketonowej oraz ciężkich niedocukrzeń; zaczyna się zwykle w młodym wieku, więc chory żyje z nim wiele dekad,
  • typ 2 często latami pozostaje nierozpoznany, więc powikłania (oczy, nerki, nerwy) bywają obecne już w chwili rozpoznania; zwykle towarzyszą mu nadciśnienie, zaburzenia lipidów i otyłość, które zwiększają ryzyko zawału i udaru.

W obu typach o rokowaniu decyduje głównie leczenie: dobrze kontrolowany cukier, ciśnienie i cholesterol pozwalają uniknąć większości powikłań. Nowoczesne pompy, systemy CGM i leki chroniące serce i nerki wyraźnie poprawiły rokowanie w ostatnich latach.

Czy cukrzyca jest dziedziczna?

  • Typ 1: dziedziczy się skłonność, a nie samą chorobę. Ryzyko u dziecka chorego rodzica wynosi zwykle kilka procent (więcej, gdy choruje ojciec), wobec ok. 0,3–0,4% w populacji.
  • Typ 2: dziedziczność jest silna, ale ryzyko mocno zależy od stylu życia. Cukrzyca u rodzica kilkukrotnie zwiększa ryzyko, dlatego takie osoby powinny badać cukier co roku. Zobacz: grupy ryzyka cukrzycy.
  • MODY: dziecko chorego rodzica ma 50% szans na odziedziczenie mutacji.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
  2. American Diabetes Association. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes–2026. Diabetes Care 2026;49(Suppl. 1).
  3. World Health Organization. Classification of diabetes mellitus. Geneva: WHO, 2019.
  4. Buzzetti R i wsp. Management of Latent Autoimmune Diabetes in Adults: A Consensus Statement From an International Expert Panel. Diabetes 2020;69(10):2037–2047.
  5. Hattersley AT i wsp. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2018: The diagnosis and management of monogenic diabetes in children and adolescents. Pediatr Diabetes 2018;19(Suppl 27):47–63.
  6. International Diabetes Federation. Type 5 diabetes: malnutrition-related diabetes. IDF, 2025.