Cukrzyca typu 2 przez lata rozwija się bezobjawowo, dlatego kluczowe jest badanie osób z grup ryzyka – zanim pojawią się powikłania. Wiedza, kto powinien się badać i jak często, pozwala wykryć chorobę (lub stan przedcukrzycowy) wystarczająco wcześnie, by skutecznie działać.
Czym jest cukrzyca?
Cukrzyca to choroba metaboliczna charakteryzująca się podwyższonym poziomem glukozy (hiperglikemią), wynikającym z niedoboru lub nieskutecznego działania insuliny. Przewlekle wysoki cukier uszkadza narządy – szczególnie oczy, nerki, nerwy, serce i naczynia. Wyróżnia się m.in. cukrzycę typu 1, typu 2, ciążową oraz rzadsze typy (LADA, MODY).
Kto jest w grupie ryzyka cukrzycy typu 2?
Ryzyko zwiększają przede wszystkim:
- nadwaga i otyłość (zwłaszcza brzuszna) oraz mała aktywność fizyczna,
- cukrzyca w rodzinie (rodzice, rodzeństwo),
- wiek powyżej 45 lat,
- nadciśnienie tętnicze i zaburzenia lipidowe,
- stan przedcukrzycowy (nieprawidłowa glikemia na czczo lub nietolerancja glukozy),
- przebyta cukrzyca ciążowa lub urodzenie dużego dziecka,
- zespół policystycznych jajników (PCOS),
- choroby układu sercowo-naczyniowego.
Kiedy i jak się badać?
- każda osoba po 45. roku życia – oznaczenie glikemii co ok. 3 lata,
- osoby z czynnikami ryzyka – badanie co roku, niezależnie od wieku (bezpłatnie m.in. w programie NFZ „Moje Zdrowie” – gdzie zrobić badania),
- podstawą jest glukoza we krwi (na czczo lub przygodnie – normy i interpretacja wyniku), a w razie potrzeby test obciążenia glukozą (OGTT) oraz HbA1c.
Ponieważ u ponad połowy chorych w chwili rozpoznania nie ma objawów, badania przesiewowe są najlepszym sposobem na wczesne wykrycie.
Dlaczego to ważne?
Wczesne wykrycie cukrzycy lub stanu przedcukrzycowego pozwala zapobiec powikłaniom lub je opóźnić. W stanie przedcukrzycowym zmiana stylu życia (dieta, ruch, redukcja masy ciała) może wręcz cofnąć zaburzenia i odsunąć rozwój cukrzycy typu 2.
Mniej oczywiste czynniki ryzyka
Oprócz klasycznych czynników ryzyko cukrzycy typu 2 zwiększają także:
- stłuszczenie wątroby (MASLD) i obturacyjny bezdech senny,
- niektóre leki: glikokortykosteroidy (sterydy a cukrzyca), część leków przeciwpsychotycznych, statyny w dużych dawkach (niewielki wzrost ryzyka, korzyść przeważa), leki immunosupresyjne po przeszczepach, niektóre leki stosowane w HIV,
- przewlekłe zapalenie trzustki i przebyte operacje trzustki (cukrzyca typu 3c),
- mała masa urodzeniowa i wcześniactwo,
- depresja, przewlekły stres, krótki sen i praca zmianowa,
- palenie tytoniu,
- pochodzenie etniczne (np. osoby z Azji Południowej, Afryki, Bliskiego Wschodu chorują częściej i wcześniej, przy niższym BMI).
Sprawdź swoje ryzyko: test FINDRISC
Ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2 w ciągu 10 lat oszacujesz w kilka minut w kalkulatorze FINDRISC. Test pyta o wiek, BMI, obwód talii, aktywność, dietę, leki na nadciśnienie, wcześniej wykryty wysoki cukier i cukrzycę w rodzinie. Wynik od 15 punktów oznacza wysokie ryzyko i jest powodem do wykonania badań. BMI potrzebne do testu policzysz w kalkulatorze BMI.
Dzieci i młodzież
U dzieci i nastolatków z nadwagą lub otyłością i co najmniej jednym dodatkowym czynnikiem ryzyka (cukrzyca w rodzinie, rogowacenie ciemne, nadciśnienie, PCOS, cukrzyca ciążowa u matki) zaleca się badanie cukru od 10. roku życia lub od początku dojrzewania, a potem co 2–3 lata.
Grupy ryzyka cukrzycy typu 1
Cukrzyca typu 1 ma inne czynniki ryzyka: występowanie w rodzinie (rodzeństwo, rodzice), inne choroby autoimmunologiczne (Hashimoto, celiakia) i określone geny układu HLA. Nie da się jej zapobiec zmianą stylu życia, ale można ją wykryć przed objawami badaniem przeciwciał (wczesne wykrywanie cukrzycy typu 1).
Objawy, przy których nie czekaj na badanie przesiewowe
Wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, chudnięcie, zmęczenie, nawracające infekcje i swędzenie skóry to sygnał, by zbadać cukier od razu (objawy cukrzycy).
Źródła
- American Diabetes Association. Screening and Diagnosis – Standards of Care in Diabetes–2024. Diabetes Care 2024;47(Suppl.1):S20–S42. doi:10.2337/dc24-S002
- World Health Organization. Diagnosis and management of type 2 diabetes. Geneva: WHO, 2020. who.int
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026 (badania przesiewowe). Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
- Lindström J, Tuomilehto J. The diabetes risk score: a practical tool to predict type 2 diabetes risk. Diabetes Care 2003;26(3):725–731. doi:10.2337/diacare.26.3.725
