Kortyzol, nazywany hormonem stresu, podnosi poziom cukru we krwi: zwiększa produkcję glukozy w wątrobie i osłabia działanie insuliny. Dlatego infekcja, uraz, operacja czy silny stres psychiczny często podnoszą cukier, także u osób bez cukrzycy (to tzw. hiperglikemia stresowa). U osób z cukrzycą w takich dniach zwykle potrzeba więcej insuliny i częstszych pomiarów. Przewlekły nadmiar kortyzolu (zespół Cushinga, leczenie sterydami) może wywołać cukrzycę.

Czym jest kortyzol

Kortyzol (hydrokortyzon) to glikokortykosteroid wytwarzany przez korę nadnerczy pod kontrolą przysadki (hormon ACTH). Ma dobowy rytm: najwięcej jest go rano, tuż po przebudzeniu, najmniej około północy. Jego zadanie to przygotowanie organizmu do wysiłku i stresu: zapewnia paliwo (glukozę), podtrzymuje ciśnienie i wycisza stan zapalny.

Jak kortyzol podnosi cukier

Kortyzol należy do hormonów przeciwregulacyjnych, które działają odwrotnie niż insulina, razem z glukagonem, adrenaliną i hormonem wzrostu:

  • zwiększa glukoneogenezę, czyli produkcję glukozy w wątrobie z aminokwasów i glicerolu,
  • nasila insulinooporność mięśni i tkanki tłuszczowej, więc glukoza wolniej trafia do komórek,
  • pobudza rozkład białek i tłuszczów; przy niedoborze insuliny sprzyja to powstawaniu ciał ketonowych.

Poranny szczyt kortyzolu i hormonu wzrostu to jedna z przyczyn zjawiska brzasku, czyli wzrostu cukru nad ranem.

Hiperglikemia stresowa: choroba, uraz, operacja

W ciężkiej chorobie organizm uruchamia reakcję stresową: rośnie wydzielanie kortyzolu, glukagonu, adrenaliny i hormonu wzrostu, a cytokiny zapalne (np. interleukina-6) dodatkowo osłabiają działanie insuliny. Efektem jest przejściowa insulinooporność i wzrost cukru, tym większy, im cięższa infekcja lub rozleglejszy uraz.

  • hiperglikemia stresowa to podwyższony cukier (w szpitalu zwykle powyżej 140 mg/dl) u osoby bez rozpoznanej cukrzycy, występujący w czasie ostrej choroby; zwykle mija po wyleczeniu,
  • HbA1c pomaga odróżnić ją od nierozpoznanej cukrzycy: wynik od 6,5% sugeruje, że cukrzyca była już wcześniej,
  • po hiperglikemii stresowej ryzyko cukrzycy w przyszłości jest większe, dlatego po kilku tygodniach warto sprawdzić cukier na czczo lub HbA1c,
  • w szpitalu u większości chorych dąży się do cukru 140–180 mg/dl; zarówno bardzo wysoki cukier, jak i niedocukrzenia pogarszają gojenie i rokowanie.

Zasady przygotowania do planowanej operacji opisujemy w artykule cukrzyca a zabieg operacyjny.

Choroba przy cukrzycy: zasady na „dni chorobowe”

Przy przeziębieniu, grypie, infekcji układu moczowego czy biegunce cukier u osoby z cukrzycą często rośnie, nawet gdy je mniej. Najważniejsze zasady:

  • nie odstawiaj insuliny bazowej, nawet gdy nie jesz; zapotrzebowanie zwykle rośnie,
  • mierz cukier co 2–4 godziny, a w cukrzycy typu 1 przy cukrze powyżej 250 mg/dl także ketony,
  • pij dużo płynów bez cukru (ok. 250 ml co godzinę); gdy nie możesz jeść, sięgaj po płyny zawierające węglowodany,
  • przy wymiotach, biegunce i odwodnieniu zapytaj lekarza o czasowe wstrzymanie metforminy, flozyn, leków moczopędnych, inhibitorów ACE i sartanów,
  • pilny kontakt z lekarzem lub SOR: wymioty uniemożliwiające picie, ketony we krwi od 1,5 mmol/l, cukier stale powyżej 300 mg/dl mimo korekt, senność, przyspieszony oddech, ból brzucha (ryzyko kwasicy ketonowej).

Więcej o wysokim cukrze: hiperglikemia.

Stres psychiczny a cukier

Silny lub przewlekły stres psychiczny też podnosi kortyzol i adrenalinę. U części osób cukier rośnie przed egzaminem, wystąpieniem czy zawodami, u innych spada (np. przez pominięty posiłek). Przewlekły stres sprzyja także jedzeniu „na pocieszenie”, gorszemu snu i rzadszemu ruchowi, co pośrednio pogarsza wyrównanie. Pomagają regularny ruch, sen, techniki relaksacyjne, a przy objawach depresji lub wypalenia cukrzycowego wsparcie psychologa.

Za dużo i za mało kortyzolu

Stan Przyczyna Wpływ na cukier
zespół Cushinga guz przysadki lub nadnercza, długie leczenie sterydami insulinooporność, stan przedcukrzycowy lub cukrzyca; typowe są też otyłość brzuszna, okrągła twarz, rozstępy, nadciśnienie, osteoporoza
leczenie glikokortykosteroidami prednizon, deksametazon, metyloprednizolon wzrost cukru głównie po południu i wieczorem; szczegóły w artykule sterydy a cukrzyca
niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona) autoimmunologiczne zniszczenie nadnerczy, częstsze przy cukrzycy typu 1 skłonność do niedocukrzeń i spadek zapotrzebowania na insulinę, osłabienie, chudnięcie, ciemnienie skóry, niskie ciśnienie

Niewyjaśnione, nawracające niedocukrzenia i malejące dawki insuliny w cukrzycy typu 1 mogą być sygnałem choroby Addisona i wymagają diagnostyki.

Badanie kortyzolu i normy

  • kortyzol we krwi rano (ok. godz. 7–9): orientacyjnie ok. 5–25 µg/dl (138–690 nmol/l); niski poranny wynik nasuwa podejrzenie niedoczynności nadnerczy,
  • przy podejrzeniu nadmiaru kortyzolu pojedynczy wynik z krwi niewiele mówi; stosuje się test hamowania 1 mg deksametazonu (prawidłowo kortyzol rano poniżej 1,8 µg/dl), kortyzol w ślinie późnym wieczorem lub w moczu z 24 godzin,
  • wynik zaburzają stres, nieprzespana noc, praca zmianowa, ciąża, tabletki antykoncepcyjne i sterydy (także maści i wziewne w dużych dawkach).

Normy zależą od laboratorium i pory pobrania, a wynik zawsze interpretuje lekarz, zwykle endokrynolog.

Źródła

  1. Dungan KM, Braithwaite SS, Preiser JC. Stress hyperglycaemia. Lancet 2009;373(9677):1798–1807. doi:10.1016/S0140-6736(09)60553-5
  2. Kuo T, McQueen A, Chen TC, Wang JC. Regulation of Glucose Homeostasis by Glucocorticoids. Adv Exp Med Biol 2015;872:99–126. doi:10.1007/978-1-4939-2895-8_5
  3. Nieman LK i wsp. The Diagnosis of Cushing’s Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2008;93(5):1526–1540. doi:10.1210/jc.2008-0125
  4. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
  5. American Diabetes Association. 16. Diabetes Care in the Hospital: Standards of Care in Diabetes–2026. Diabetes Care 2026;49(Suppl. 1).