Sama cukrzyca nie daje uprawnień pracowniczych; dają je dopiero orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i jego stopień. Każda osoba z orzeczeniem ma m.in. prawo do dodatkowej 15-minutowej przerwy i ochronę przed pracą w nocy i w nadgodzinach, a osoby ze stopniem umiarkowanym lub znacznym także do skróconego czasu pracy (7 godzin dziennie) i 10 dni dodatkowego urlopu. Przedsiębiorcy z orzeczeniem mogą odzyskać z PFRON 30–100% składek emerytalnych i rentowych.

Uwaga: opisujemy przepisy ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych w brzmieniu z 2026 roku. Przepisy i kwoty bywają zmieniane, a orzecznictwo jest w części uznaniowe.

Cukrzyca a praca: najważniejsze zasady

  • cukrzyca nie jest przeszkodą w większości zawodów; pracodawca nie może dyskryminować z powodu choroby (Kodeks pracy),
  • nie musisz informować pracodawcy o cukrzycy, ale lekarz medycyny pracy ocenia zdolność do pracy na danym stanowisku; warto, by współpracownicy wiedzieli, jak pomóc przy niedocukrzeniu,
  • ograniczenia dotyczą głównie zawodów, w których niedocukrzenie zagraża innym: zawodowe prowadzenie pojazdów (szczegóły w artykule o prawie jazdy), praca na wysokości, część służb mundurowych, pilotaż; decyzja zależy od leczenia i ryzyka hipoglikemii,
  • w pracy zmianowej i fizycznej pomaga pompa insulinowa lub elastyczne dawki ustalone z diabetologiem oraz CGM z alarmami.

Uprawnienia pracownicze według stopnia niepełnosprawności

Uprawnienie Lekki Umiarkowany Znaczny
dodatkowa przerwa 15 minut na gimnastykę lub odpoczynek, wliczana do czasu pracy tak tak tak
zakaz pracy w nocy i w nadgodzinach (chyba że lekarz na wniosek pracownika wyrazi zgodę; nie dotyczy pracy przy pilnowaniu) tak tak tak
czas pracy maks. 7 godzin dziennie i 35 tygodniowo, bez obniżenia wynagrodzenia nie (8 godzin) tak tak
dodatkowy urlop 10 dni roboczych rocznie, po roku od zaliczenia do stopnia nie tak tak
zwolnienie od pracy z zachowaniem wynagrodzenia na turnus rehabilitacyjny (do 21 dni w roku) i na badania, zabiegi, zaopatrzenie ortopedyczne nie tak tak

Skrócony czas pracy nie obowiązuje przy pilnowaniu mienia i gdy lekarz na wniosek pracownika zgodzi się na pracę w pełnym wymiarze. Pracodawca zatrudniający osobę z orzeczeniem (także w stopniu lekkim) może dostać z PFRON dofinansowanie do wynagrodzenia, co bywa argumentem przy zatrudnieniu.

Jak uzyskać orzeczenie przy cukrzycy

  1. Wniosek składa się do powiatowego lub miejskiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności właściwego dla miejsca zamieszkania.
  2. Dołącza się zaświadczenie lekarskie (ważne 30 dni) i dokumentację medyczną: rodzaj leczenia, powikłania, ciężkie niedocukrzenia, hospitalizacje.
  3. Zespół ocenia, jak choroba ogranicza funkcjonowanie. Cukrzyca jest zwykle oznaczana symbolem przyczyny niepełnosprawności 11-I (choroby endokrynologiczne i metaboliczne), a przy powikłaniach także innymi (np. wzrok 04-O, układ krążenia 07-S, układ moczowy 09-M, neurologiczne 10-N).
  4. Od orzeczenia przysługuje odwołanie do wojewódzkiego zespołu w ciągu 14 dni.

Przy samej cukrzycy bez powikłań zespoły często przyznają stopień lekki lub odmawiają; wyższy stopień uzyskują zwykle osoby z powikłaniami lub bardzo labilnym przebiegiem. U dzieci do 16. roku życia wydaje się orzeczenie o niepełnosprawności bez stopni, które daje m.in. prawo do zasiłku pielęgnacyjnego.

Orzeczenie o niepełnosprawności to coś innego niż orzeczenie ZUS o niezdolności do pracy, potrzebne do renty.

Refundacja składek ZUS dla przedsiębiorców i rolników

Osoba z orzeczeniem o niepełnosprawności prowadząca działalność gospodarczą (oraz niepełnosprawny rolnik lub rolnik opłacający składki za niepełnosprawnego domownika) może otrzymać z PFRON zwrot obowiązkowych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (art. 25a ustawy):

Stopień niepełnosprawności Refundacja składek emerytalnych i rentowych
znaczny 100%
umiarkowany 60%
lekki 30%
  • warunkiem jest terminowe opłacenie składek w całości,
  • przedsiębiorca składa co miesiąc wniosek Wn-U-G, a rolnik kwartalnie Wn-U-A, elektronicznie w systemie SODiR PFRON,
  • refundacja nie obejmuje składek zdrowotnej, chorobowej i wypadkowej, a u przedsiębiorców liczona jest od najniższej podstawy wymiaru składek, nawet jeśli płacisz od wyższej.

Aktualne zasady, terminy i instrukcje publikuje PFRON.

Inne świadczenia

  • zasiłek pielęgnacyjny: dla dzieci z orzeczeniem i dorosłych ze stopniem znacznym (lub umiarkowanym, jeśli niepełnosprawność powstała przed 21. rokiem życia),
  • bezpłatne leki na cukrzycę dla dzieci, kobiet w ciąży i seniorów,
  • ulga rehabilitacyjna w podatku PIT (np. na leki, sprzęt, dojazdy na zabiegi) dla osób z orzeczeniem.

Źródła

  1. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 15–20, 25a; t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 44 z późn. zm.). isap.sejm.gov.pl
  2. Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (z późn. zm.).
  3. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Refundacja składek na ubezpieczenia społeczne. pfron.org.pl
  4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (art. 11³, 18³ᵃ: zakaz dyskryminacji).