Cukrzyca mniej więcej dwukrotnie zwiększa ryzyko udaru mózgu, a wysoki cukier w pierwszych dniach udaru pogarsza rokowanie. Ryzyko można jednak wyraźnie zmniejszyć: kontrolą ciśnienia, cholesterolu i cukru, rzuceniem palenia oraz lekami, które chronią naczynia (statyny, a u wielu osób z cukrzycą typu 2 leki GLP-1). Najważniejsze, by znać objawy udaru i natychmiast dzwonić pod 112, bo leczenie działa tylko w ciągu pierwszych godzin.

Objawy udaru: działaj od razu

Zapamiętaj słowo UDAR:

  • U jak usta: opadający kącik ust, asymetria twarzy przy uśmiechu,
  • D jak dłoń: osłabienie lub drętwienie ręki albo nogi po jednej stronie,
  • A jak artykulacja: niewyraźna mowa, trudność ze zrozumieniem lub znalezieniem słów,
  • R jak reakcja: natychmiast dzwoń pod 112, zapamiętaj godzinę pojawienia się objawów.

Inne objawy to nagłe zaburzenia widzenia, zawroty głowy z zaburzeniami równowagi i nagły, bardzo silny ból głowy.

Ważne przy cukrzycy: objawy przypominające udar może dawać niedocukrzenie (niedowład, zaburzenia mowy, splątanie). Jeśli możesz, zmierz cukier; przy wyniku poniżej 70 mg/dl podaj glukozę osobie przytomnej, ale nie opóźniaj wezwania pomocy, jeśli objawy nie ustępują. Ratownicy zawsze mierzą cukier u osoby z podejrzeniem udaru.

Dlaczego cukrzyca zwiększa ryzyko udaru

  • przewlekle wysoki cukier przyspiesza miażdżycę dużych tętnic (szyjnych, mózgowych) i uszkadza drobne naczynia mózgu (udary lakunarne),
  • cukrzycy często towarzyszą nadciśnienie, dyslipidemia, otyłość i migotanie przedsionków,
  • krew osób z cukrzycą ma większą skłonność do tworzenia zakrzepów,
  • ryzyko rośnie z czasem trwania cukrzycy, przy chorobie nerek i u palaczy.

Udar przebyty przez osobę z cukrzycą ma zwykle cięższy przebieg, częściej się powtarza i częściej prowadzi do niepełnosprawności oraz otępienia.

Cukier w ostrym udarze

Podwyższony cukier stwierdza się u ponad połowy osób przyjmowanych do szpitala z udarem; część z nich nie wiedziała wcześniej o cukrzycy (lub ma hiperglikemię stresową). Wysoki cukier w ostrej fazie wiąże się z większym ogniskiem udaru, większym ryzykiem krwawienia po leczeniu trombolitycznym i gorszym powrotem sprawności.

W szpitalu:

  • cukier mierzy się często, a docelowo utrzymuje w zakresie ok. 140–180 mg/dl,
  • insulinę podaje się przy cukrze powyżej ok. 180 mg/dl, unikając niedocukrzeń,
  • u osób bez rozpoznanej cukrzycy oznacza się HbA1c, by odróżnić cukrzycę od hiperglikemii stresowej,
  • cukrzyca nie jest przeciwwskazaniem do leczenia trombolitycznego (do 4,5 godziny od objawów) ani trombektomii mechanicznej (w wybranych przypadkach do 24 godzin).

Jak zmniejszyć ryzyko udaru przy cukrzycy

Czynnik Cel lub działanie
ciśnienie tętnicze 120–129/70–79 mm Hg według PTD 2026; najważniejszy czynnik ryzyka udaru (nadciśnienie a cukrzyca)
cholesterol LDL poniżej 55, 70 lub 100 mg/dl zależnie od ryzyka; po udarze zwykle poniżej 55 (dyslipidemia)
cukier HbA1c zwykle poniżej 7%; leki GLP-1 (np. semaglutyd, dulaglutyd) w badaniach zmniejszały ryzyko udaru u osób z cukrzycą typu 2 i chorobą sercowo-naczyniową
migotanie przedsionków leczenie przeciwkrzepliwe według wskazań; warto zgłaszać kołatanie serca i nieregularny puls
palenie całkowite rzucenie
ruch i masa ciała 150 minut ruchu tygodniowo, redukcja masy ciała przy otyłości
alkohol jak najmniej

Aspiryna jest zalecana po udarze niedokrwiennym lub zawale (prewencja wtórna). W prewencji pierwotnej u osób z cukrzycą nie stosuje się jej rutynowo, tylko wybiórczo, przy dużym ryzyku i małym ryzyku krwawienia; decyzję podejmuje lekarz.

Po udarze

  • rehabilitacja jak najwcześniej,
  • kontynuacja leków: przeciwpłytkowych lub przeciwkrzepliwych, statyny, leków na ciśnienie i cukrzycę,
  • u osób po udarze z insulinoopornością w badaniu IRIS pioglitazon zmniejszał ryzyko kolejnego udaru i zawału; lekarz rozważa go indywidualnie,
  • przy zaburzeniach połykania zmienia się dietę i często sposób leczenia cukrzycy,
  • osoby z niedowładem mogą potrzebować pomocy przy pomiarach cukru i wstrzyknięciach insuliny.

Źródła

  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026. ptdiab.pl
  2. Capes SE i wsp. Stress Hyperglycemia and Prognosis of Stroke in Nondiabetic and Diabetic Patients: A Systematic Overview. Stroke 2001;32(10):2426–2432. doi:10.1161/hs1001.096194
  3. Kernan WN i wsp. (IRIS). Pioglitazone after Ischemic Stroke or Transient Ischemic Attack. N Engl J Med 2016;374(14):1321–1331. doi:10.1056/NEJMoa1506930
  4. Sattar N i wsp. Cardiovascular, mortality, and kidney outcomes with GLP-1 receptor agonists in patients with type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Lancet Diabetes Endocrinol 2021;9(10):653–662. doi:10.1016/S2213-8587(21)00203-5
  5. Powers WJ i wsp. Guidelines for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke: 2019 Update. Stroke 2019;50(12):e344–e418. doi:10.1161/STR.0000000000000211