W leczeniu cukrzycy dzieje się dużo, ale między nagłówkiem o „przełomie” a terapią dostępną dla pacjenta zwykle mijają lata. Najważniejsze osiągnięcia ostatnich lat to teplizumab, pierwszy lek opóźniający objawową cukrzycę typu 1, insulina podawana raz w tygodniu oraz wyspy trzustkowe hodowane z komórek macierzystych, testowane w badaniach klinicznych. Część głośnych pomysłów, jak nikotynamid czy dieta bezglutenowa, nie potwierdziła się. Poniżej przegląd: co już działa, co jest w badaniach, a co okazało się ślepą uliczką.

Zapobieganie i opóźnianie cukrzycy typu 1

Cukrzyca typu 1 zaczyna się na długo przed objawami: najpierw pojawiają się przeciwciała przeciw komórkom trzustki (stadium 1), potem nieprawidłowe cukry bez objawów (stadium 2), a dopiero później jawna choroba (stadium 3). To daje okno na leczenie, zanim zostanie zniszczona większość komórek beta. Dlatego coraz większe znaczenie ma wczesne wykrywanie cukrzycy typu 1.

Teplizumab: pierwszy lek modyfikujący przebieg choroby

Teplizumab to przeciwciało (anty-CD3), które „przestawia” limfocyty niszczące trzustkę. W badaniu TN-10 u krewnych chorych w stadium 2 opóźnił wystąpienie jawnej cukrzycy średnio o ok. 2 lata, a w dłuższej obserwacji o ok. 3 lata. Lek podaje się we wlewach dożylnych przez 14 dni. W USA jest zarejestrowany od 2022 roku, a w Unii Europejskiej od 2026 roku. Zalecenia PTD 2026 opisują go jako opcję dla osób w stadium 2; w Polsce nie jest jeszcze rutynowo dostępny.

Limfocyty regulatorowe (Treg)

Limfocyty Treg naturalnie hamują nadmierne reakcje odporności. W terapii pobiera się je od chorego, namnaża w laboratorium i podaje z powrotem, żeby wyhamować niszczenie komórek beta. Pionierskie badania u dzieci ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 1 prowadził zespół z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego (Marek-Trzonkowska i wsp.). Terapia okazała się bezpieczna i u części dzieci pomogła na pewien czas zachować wydzielanie insuliny, ale efekt bywał przejściowy. To nadal metoda badawcza.

Nikotynamid: nie potwierdził się

Nikotynamid (forma witaminy B3) miał chronić komórki beta przed uszkodzeniem. Duże badanie ENDIT u krewnych chorych z grupy ryzyka nie wykazało, by zapobiegał cukrzycy typu 1. Nie jest zalecany ani w profilaktyce, ani w leczeniu.

Gluten: brak dowodów na związek przyczynowy

W norweskim badaniu prawie 90 tysięcy dzieci każde dodatkowe 10 g glutenu dziennie w wieku 18 miesięcy wiązało się z większym ryzykiem cukrzycy typu 1. To jednak badanie obserwacyjne, a w innych badaniach związku nie potwierdzono. Wytyczne nie zalecają diety bezglutenowej w profilaktyce cukrzycy. Jest ona konieczna tylko przy celiakii, która częściej współwystępuje z cukrzycą typu 1.

Szczepienie na rotawirusy: dane niejednoznaczne

Infekcje wirusowe od dawna podejrzewa się o udział w wyzwalaniu cukrzycy typu 1. W Australii po wprowadzeniu powszechnych szczepień na rotawirusy zachorowań u najmłodszych dzieci było nieco mniej, ale późniejsze metaanalizy milionów dzieci nie potwierdziły wyraźnej ochrony. Szczepienie warto robić, bo chroni przed ciężką biegunką i odwodnieniem, a nie „przeciw cukrzycy”. Więcej o szczepieniach: szczepienia dziecka z cukrzycą.

Sieci badawcze: INNODIA i TrialNet

Duże konsorcja, jak europejskie INNODIA i amerykańskie TrialNet, łączą ośrodki akademickie, firmy i organizacje pacjentów. Szukają biomarkerów, które pozwolą wcześnie wykryć chorobę i ocenić, czy nowe leki chronią komórki beta, oraz prowadzą badania u osób świeżo zdiagnozowanych i ich krewnych. To dzięki takim sieciom opracowano podział na stadia i przebadano teplizumab.

Przeszczepy i komórki macierzyste

  • przeszczep trzustki lub wysp trzustkowych od zmarłych dawców stosuje się od lat u wybranych chorych, np. przy przeszczepie nerki lub ciężkich, nierozpoznawanych niedocukrzeniach; wymaga stałych leków hamujących odporność,
  • wyspy z komórek macierzystych: w badaniach klinicznych komórki beta wyhodowane w laboratorium pozwoliły części uczestników z ciężką cukrzycą typu 1 odstawić insulinę. To najbardziej obiecujący kierunek, ale nadal wymaga leków immunosupresyjnych i dłuższej obserwacji,
  • trwają prace nad komórkami „niewidzialnymi” dla układu odpornościowego, które nie wymagałyby takich leków.

Nowe insuliny i sposoby podawania

  • insulina raz w tygodniu (insulina ikodek): zarejestrowana w Unii Europejskiej w 2024 roku dla dorosłych z cukrzycą; zastępuje codzienne wstrzyknięcia insuliny bazowej, głównie w cukrzycy typu 2,
  • systemy AID (automatyczne podawanie insuliny): pompa sama zmienia dawki na podstawie odczytów z sensora; według PTD 2026 to preferowana forma leczenia pompą w cukrzycy typu 1 (pompa insulinowa),
  • insulina w tabletce: insulina jest białkiem rozkładanym w żołądku. Naukowcy z MIT opracowali kapsułkę, która wbija w ścianę żołądka rozpuszczalne mikroigły z insuliną, ale badania prowadzono głównie na zwierzętach. Doustne formy insuliny testowane u ludzi nie doprowadziły dotąd do rejestracji. W tabletce dostępny jest natomiast semaglutyd z grupy GLP-1 (Ozempic, Mounjaro i inne leki GLP-1).

Nowe leki w cukrzycy typu 2 i otyłości

  • tirzepatyd (agonista GIP i GLP-1): silniej obniża cukier i masę ciała niż wcześniejsze leki; zalecenia PTD 2026 poszerzyły jego zastosowanie,
  • leki w badaniach: potrójni agoniści (np. retatrutyd) i doustne leki z grupy GLP-1 niebędące peptydami; w badaniach dają duży spadek masy ciała,
  • flozyny, finerenon, semaglutyd: coraz więcej dowodów na ochronę serca i nerek (choroba nerek w cukrzycy).

Pomiar cukru bez nakłuwania: soczewki i zegarki

Soczewki kontaktowe mierzące glukozę we łzach opracowywano m.in. w Korei Południowej i w projekcie Google/Verily. Problem polega na tym, że glukoza we łzach jest w małym stężeniu, zmienia się z opóźnieniem i słabo odpowiada tej we krwi. Projekt Google/Verily wstrzymano, a pozostałe są na etapie prototypów.

Smartwatche i pierścienie reklamowane jako mierzące cukier bez nakłuwania nie są dopuszczone. Amerykańska FDA w 2024 roku ostrzegła przed nimi, bo błędne wyniki mogą prowadzić do złych dawek leków. Wiarygodny pomiar zapewniają glukometr i systemy CGM, w tym sensor wszczepiany na kilka miesięcy (Eversense).

Jak czytać doniesienia o „przełomie”

  • sprawdź, czy badanie dotyczyło ludzi, czy zwierząt lub komórek,
  • ilu było uczestników i czy była grupa kontrolna,
  • czy wynik potwierdzono w kolejnych badaniach,
  • czy terapia jest zarejestrowana i dostępna w Polsce,
  • nie odstawiaj leczenia na podstawie doniesień medialnych; o udziale w badaniach klinicznych zapytaj w swojej poradni.

Źródła

  1. Herold KC i wsp. An Anti-CD3 Antibody, Teplizumab, in Relatives at Risk for Type 1 Diabetes. N Engl J Med 2019;381:603–613. doi:10.1056/NEJMoa1902226
  2. Marek-Trzonkowska N i wsp. Administration of CD4+CD25highCD127− Regulatory T Cells Preserves β-Cell Function in Type 1 Diabetes in Children. Diabetes Care 2012;35(9):1817–1820.
  3. Gale EA i wsp. (ENDIT Group). European Nicotinamide Diabetes Intervention Trial (ENDIT): a randomised controlled trial of intervention before the onset of type 1 diabetes. Lancet 2004;363:925–931.
  4. Lund-Blix NA i wsp. Gluten Intake in Early Childhood and Risk of Celiac Disease and Type 1 Diabetes in Children (MoBa). Analizy kohorty norweskiej, prezentowane na zjeździe EASD.
  5. Perrett KP i wsp. Association of Rotavirus Vaccination With the Incidence of Type 1 Diabetes in Children. JAMA Pediatr 2019;173(3):280–282.
  6. Abramson A i wsp. An ingestible self-orienting system for oral delivery of macromolecules. Science 2019;363(6427):611–615.
  7. Park J i wsp. Soft, smart contact lenses with integrations of wireless circuits, glucose sensors, and displays. Sci Adv 2018;4(1):eaap9841.
  8. U.S. Food and Drug Administration. Do Not Use Smartwatches or Smart Rings to Measure Blood Glucose Levels: FDA Safety Communication. 2024.
  9. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026.