Normy cukru we krwi zmieniły się w ostatnim półwieczu kilka razy. W latach 70. nie było jednej definicji cukrzycy. W latach 80. rozpoznawano ją od 140 mg/dl na czczo, a od końca lat 90. od 126 mg/dl. Laboratoryjna norma na czczo długo wynosiła 70–110 mg/dl, a dziś to 70–99 mg/dl. Nie zmienił się za to próg 200 mg/dl w 2. godzinie testu obciążenia glukozą. Poniżej opisujemy, skąd brały się te zmiany i co oznaczają dla wyników z dawnych lat.
Najważniejsze zmiany w tabeli
| Okres | Cukrzyca: glikemia na czczo | Cukrzyca: 2 h po 75 g glukozy | Stan pośredni |
|---|---|---|---|
| lata 60. i 70. | brak jednolitego progu | różne testy i dawki (50 g, 100 g, 1,75 g/kg) | „cukrzyca utajona”, „chemiczna”, „graniczna” |
| 1979–1980 (NDDG, WHO 1980) | ≥ 140 mg/dl (NDDG), ≥ 144 mg/dl (WHO) | ≥ 200 mg/dl | nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT): 140–199 mg/dl |
| 1985 (WHO) | ≥ 140 mg/dl (7,8 mmol/l) | ≥ 200 mg/dl (11,1 mmol/l) | IGT 140–199 mg/dl |
| 1997–1999 (ADA, WHO) | ≥ 126 mg/dl (7,0 mmol/l) | ≥ 200 mg/dl | IGT + nowa kategoria IFG: 110–125 mg/dl |
| 2003 (ADA) | ≥ 126 mg/dl | ≥ 200 mg/dl | IFG obniżona do 100–125 mg/dl (WHO zostaje przy 110) |
| 2009–2011 (eksperci, ADA, WHO) | ≥ 126 mg/dl lub HbA1c ≥ 6,5% | ≥ 200 mg/dl | ADA: HbA1c 5,7–6,4% |
| dziś (PTD 2026) | ≥ 126 mg/dl lub HbA1c ≥ 6,5% | ≥ 200 mg/dl | IFG 100–125 mg/dl, IGT 140–199 mg/dl, HbA1c 5,7–6,4% |
Wszystkie wartości dotyczą osocza krwi żylnej oznaczonego w laboratorium. Dokładne obecne kryteria i normy opisujemy w artykule normy cukru we krwi.
Lata 60. i 70.: każdy liczył inaczej
Przed 1979 rokiem na świecie funkcjonowało kilka różnych kryteriów rozpoznania cukrzycy (m.in. Fajansa i Conna czy Wilkersona). Różniły się nie tylko progami, ale całym sposobem badania:
- różne dawki glukozy w teście obciążenia: w Europie często 50 g, w USA 100 g, w niektórych ośrodkach dawka zależna od masy ciała,
- pomiar w krwi pełnej zamiast w osoczu; w osoczu wynik jest o ok. 11% wyższy, więc ten sam cukier dawał inne liczby,
- starsze metody chemiczne (np. redukcyjne metody Folina-Wu czy Hagedorna-Jensena) oznaczały razem z glukozą inne substancje i zawyżały wynik; normy podawano wtedy często w mg%, np. 80–120 mg%,
- pojęcia „cukrzyca utajona”, „chemiczna”, „graniczna” obejmowały osoby z nieprawidłowym testem, ale bez objawów; w praktyce oznaczały bardzo różne rzeczy.
Przez to ta sama osoba mogła mieć cukrzycę według jednej szkoły, a według innej być zdrowa. Kontrola cukru w domu ograniczała się zwykle do badania moczu (cukromocz), a pierwsze glukometry, wprowadzone na początku lat 70., były drogie i przeznaczone głównie dla szpitali.
Lata 80.: pierwsze wspólne kryteria (140 i 200 mg/dl)
Przełomem był rok 1979, gdy amerykańska grupa ekspertów NDDG ogłosiła jednolite kryteria, a WHO w 1980 roku przyjęła podobne. Najważniejsze ustalenia:
- Standardowy test: 75 g glukozy (u dzieci 1,75 g/kg) i pomiar po 2 godzinach. Dzisiejsza krzywa cukrowa wygląda tak samo.
- Cukrzyca: na czczo ≥ 140 mg/dl (NDDG; WHO w 1980 roku podała 8,0 mmol/l, czyli ok. 144 mg/dl) lub ≥ 200 mg/dl po 2 godzinach. W 1985 roku WHO ujednoliciła próg na czczo do 7,8 mmol/l (140 mg/dl).
- Nowa kategoria pośrednia: nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT), 140–199 mg/dl po 2 godzinach, zamiast niejasnej „cukrzycy utajonej”.
- Typy cukrzycy nazywano wtedy „insulinozależną” (IDDM) i „insulinoniezależną” (NIDDM).
Próg 140 mg/dl wybrano głównie na podstawie rozkładu wyników w populacji: w niektórych grupach widać było wyraźne „dwa garby”, czyli osoby zdrowe i chore. W laboratoriach za prawidłową glikemię na czczo uznawano zwykle 70–110 mg/dl (czasem 60–110 mg/dl).
Lata 90.: obniżenie progu do 126 mg/dl
W 1997 roku komitet ekspertów ADA przeanalizował duże badania populacyjne i zaproponował istotną zmianę, którą WHO przyjęła w 1999 roku:
- cukrzyca na czczo od 126 mg/dl (7,0 mmol/l) zamiast od 140 mg/dl,
- nowa kategoria nieprawidłowej glikemii na czczo (IFG): 110–125 mg/dl,
- nazwy „typ 1” i „typ 2” zamiast IDDM i NIDDM, bo o typie choroby decyduje przyczyna, a nie to, czy ktoś przyjmuje insulinę.
Powody zmiany były dwa. Po pierwsze, retinopatia cukrzycowa zaczynała pojawiać się częściej już od glikemii na czczo ok. 126 mg/dl. Po drugie, próg 140 mg/dl był niespójny z testem obciążenia: wiele osób z wynikiem ≥ 200 mg/dl po 2 godzinach miało na czczo poniżej 140 mg/dl i nie dowiadywało się o chorobie bez OGTT.
W tym samym okresie zmieniło się też podejście do leczenia. Badanie DCCT (1993) w cukrzycy typu 1 i UKPDS (1998) w cukrzycy typu 2 pokazały, że niższa HbA1c wyraźnie zmniejsza ryzyko powikłań. Od tego czasu celem leczenia nie jest już tylko brak objawów i cukru w moczu, ale konkretna wartość HbA1c. Rozpowszechniły się też domowe glukometry.
XXI wiek: 100 mg/dl i HbA1c
- 2003: ADA obniżyła dolną granicę nieprawidłowej glikemii na czczo do 100 mg/dl. Prawidłowy cukier na czczo to odtąd 70–99 mg/dl. WHO pozostała przy 110 mg/dl, a w Polsce PTD stosuje próg 100 mg/dl.
- 2009–2011: międzynarodowi eksperci (2009), ADA (2010) i WHO (2011) dopuściły rozpoznanie cukrzycy na podstawie HbA1c ≥ 6,5% (48 mmol/mol), oznaczonej standaryzowaną metodą. ADA wprowadziła też zakres 5,7–6,4% dla stanu przedcukrzycowego.
- Polska: PTD przez wiele lat nie zalecało HbA1c do rozpoznawania cukrzycy (jeszcze w połowie lat 2010.). Obecne zalecenia dopuszczają HbA1c ≥ 6,5%, a od 2026 roku także 5,7–6,4% jako kryterium stanu przedcukrzycowego.
Zmieniły się też normy w ciąży. Dawniej stosowano test ze 100 g glukozy i trzema godzinami pomiarów. Od 2014 roku w Polsce obowiązują znacznie niższe progi w teście z 75 g: 92, 180 i 153 mg/dl (na czczo, po 1 i po 2 godzinach). Więcej w artykule o krzywej cukrowej w ciąży.
Ten sam wynik dawniej i dziś
| Wynik | Ocena w latach 80. | Ocena dziś |
|---|---|---|
| na czczo 95 mg/dl | prawidłowy | prawidłowy |
| na czczo 105 mg/dl | prawidłowy (norma do 110) | stan przedcukrzycowy (IFG) |
| na czczo 118 mg/dl | podwyższony, bez rozpoznania | stan przedcukrzycowy (IFG) |
| na czczo 130 mg/dl (dwukrotnie) | bez cukrzycy (poniżej 140) | cukrzyca |
| 2 h po 75 g: 165 mg/dl | nieprawidłowa tolerancja glukozy | nieprawidłowa tolerancja glukozy |
| 2 h po 75 g: 210 mg/dl | cukrzyca | cukrzyca |
Jeśli masz stary wynik „w normie” sprzed lat, nie musi on oznaczać, że dziś też wszystko jest w porządku. Pomiar warto po prostu powtórzyć, a ryzyko oszacować w teście FINDRISC.
Czy normy obniżono „dla koncernów”?
To częsty zarzut, ale zmiany progów wynikały z danych o powikłaniach, przede wszystkim o uszkodzeniu siatkówki, i ze spójności testów. Obniżenie progu sprawiło, że cukrzycę wykrywa się średnio wcześniej, a nie po latach nierozpoznanej hiperglikemii, gdy powikłania już są.
Rozpoznanie stanu przedcukrzycowego zwykle nie oznacza leków. Podstawą jest zmiana stylu życia, która w dużych badaniach zmniejszała ryzyko cukrzycy typu 2 o ok. 58%. Leki rozważa się tylko u części osób z dużym ryzykiem.
Jednostki: mg%, mg/dl i mmol/l
W starszych wynikach spotkasz zapis mg%, który oznacza to samo co mg/dl (miligramy na 100 ml). W większości krajów Europy podaje się mmol/l: 1 mmol/l to ok. 18 mg/dl, więc 126 mg/dl to 7,0 mmol/l. Szybko przeliczysz to w tabeli przelicznika mg/dl na mmol/l. Pamiętaj, że wyniki z krwi pełnej (dawne laboratoria, część starych glukometrów) są niższe niż z osocza.
Źródła
- National Diabetes Data Group. Classification and diagnosis of diabetes mellitus and other categories of glucose intolerance. Diabetes 1979;28(12):1039–1057.
- WHO Expert Committee on Diabetes Mellitus. Second report. Technical Report Series 646. Geneva: WHO; 1980.
- WHO Study Group. Diabetes mellitus. Technical Report Series 727. Geneva: WHO; 1985.
- Expert Committee on the Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus. Report of the Expert Committee. Diabetes Care 1997;20(7):1183–1197.
- World Health Organization. Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications. Part 1. Geneva: WHO; 1999.
- Genuth S i wsp. Follow-up report on the diagnosis of diabetes mellitus. Diabetes Care 2003;26(11):3160–3167.
- International Expert Committee. International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes. Diabetes Care 2009;32(7):1327–1334.
- World Health Organization. Use of glycated haemoglobin (HbA1c) in the diagnosis of diabetes mellitus. Geneva: WHO; 2011.
- The Diabetes Control and Complications Trial Research Group. The effect of intensive treatment of diabetes on the development and progression of long-term complications in insulin-dependent diabetes mellitus. N Engl J Med 1993;329:977–986.
- Knowler WC i wsp. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. N Engl J Med 2002;346:393–403.
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2026. Current Topics in Diabetes 2026.

