Wiele osób z cukrzycą może bezpiecznie pościć w Ramadanie – pod warunkiem dobrej kontroli choroby, wcześniejszego przygotowania z lekarzem i częstego pomiaru cukru. Post niesie jednak realne ryzyka, a część osób nie powinna go podejmować. Poniżej zasady oparte na wytycznych IDF-DAR.

Post w Ramadanie a cukrzyca

Post w Ramadanie (9. miesiąc kalendarza muzułmańskiego) to jeden z filarów islamu – między wschodem a zachodem słońca obowiązuje wstrzemięźliwość od jedzenia, picia, a także przyjmowania leków doustnych i wstrzykiwanych. Dla osoby z cukrzycą oznacza to długą przerwę w posiłkach i lekach, a potem obfite posiłki – co jest wyzwaniem dla gospodarki cukrowej.

Dlatego Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna (IDF) wraz z organizacją DAR (Diabetes and Ramadan) opracowały szczegółowe wytyczne dla pacjentów i lekarzy.

Główne zagrożenia

  • hipoglikemia – zwłaszcza u osób na insulinie i pochodnych sulfonylomocznika,
  • hiperglikemia – po obfitych posiłkach kończących post,
  • odwodnienie – długa przerwa w piciu, zwłaszcza w upale,
  • kwasica ketonowa – szczególnie w cukrzycy typu 1.

Zasady bezpiecznego postu (wg IDF-DAR)

  • przygotuj się wcześniej z lekarzem – ocena ryzyka i dostosowanie dawek leków/insuliny to podstawa; osoby wysokiego ryzyka mogą zostać odradzone od postu,
  • pij dużo płynów w porze dozwolonej (zwłaszcza przed wschodem słońca),
  • mierz cukier często – pomiar glukometrem nie łamie postu,
  • przerwij post, gdy cukier spadnie poniżej ~70 mg/dl lub wzrośnie powyżej ~300 mg/dl, a także przy objawach hipo-/hiperglikemii lub odwodnienia,
  • unikaj obfitych, słodkich posiłków kończących post – stawiaj na produkty o niższym indeksie glikemicznym.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Wytyczne wyróżniają grupy wysokiego ryzyka (m.in. cukrzyca typu 1, ciężkie hipoglikemie w wywiadzie, zaawansowane powikłania, ciąża), którym post może być odradzany. Ostateczna decyzja to zawsze wynik rozmowy pacjenta z lekarzem prowadzącym.

Ocena ryzyka według IDF-DAR

Wytyczne IDF-DAR (2021) przypisują punkty za m.in. typ cukrzycy, leczenie, niedocukrzenia, HbA1c, powikłania, ciążę, wiek i długość postu. Na tej podstawie wyróżnia się trzy grupy:

Ryzyko Przykłady Zalecenie
wysokie cukrzyca typu 1, ciężkie niedocukrzenia lub kwasica w ostatnich miesiącach, niestabilna choroba nerek, ciąża z cukrzycą, osoby starsze i niesprawne post odradzany; jeśli ktoś mimo to pości, potrzebuje ścisłej opieki i CGM
umiarkowane dobrze wyrównana cukrzyca typu 2 na insulinie lub pochodnych sulfonylomocznika post możliwy po przygotowaniu i zmianie dawek
niskie dobrze wyrównana cukrzyca typu 2 na diecie, metforminie, gliptynach lub lekach GLP-1 post zwykle bezpieczny

Zmiana leków w czasie postu (ogólne zasady)

Lek Typowa zmiana
metformina całą dawkę przyjmuje się w porze posiłków: np. 2/3 przy iftarze (posiłek po zachodzie słońca) i 1/3 przy suhurze (przed świtem)
pochodne sulfonylomocznika zwykle przy iftarze; dawkę przy suhurze zmniejsza się lub pomija; unika się glibenklamidu
gliptyny, leki GLP-1 zwykle bez zmian (leki GLP-1 warto włączyć co najmniej kilka tygodni przed Ramadanem)
flozyny przy iftarze; konieczne dobre nawodnienie; ostrożność u osób starszych i przy chorobie nerek
insulina bazowa zwykle zmniejszenie dawki o ok. 15–30% i podanie przy iftarze
insulina do posiłków do iftaru i suhuru; dawkę do pominiętego posiłku w ciągu dnia się pomija
mieszanki insulin poranną dawkę przenosi się na iftar, wieczorną zmniejsza (o 25–50%) i podaje przy suhurze

Plan zawsze ustala lekarz, najlepiej 6–8 tygodni przed Ramadanem.

Posiłki i pomiary w praktyce

  • suhur jak najpóźniej, tuż przed świtem, z węglowodanami złożonymi, białkiem i wodą,
  • iftar zacznij od wody i kilku daktyli (1–2 sztuki), potem normalny, umiarkowany posiłek; unikaj dużych ilości słodyczy i smażonych potraw,
  • mierz cukier przed suhurem, w połowie dnia, przed iftarem i 2 godziny po iftarze, a zawsze przy złym samopoczuciu; pomiar z palca i CGM nie łamią postu,
  • przerwij post natychmiast, gdy cukier spadnie poniżej 70 mg/dl, wzrośnie powyżej 300 mg/dl lub pojawią się objawy niedocukrzenia, odwodnienia albo choroby,
  • wysiłek zaplanuj po iftarze; intensywny wysiłek w czasie postu zwiększa ryzyko niedocukrzenia.

Islam zwalnia z postu osoby chore, jeśli post może im zaszkodzić; wiele osób z cukrzycą wysokiego ryzyka korzysta z tej możliwości, np. poszcząc w innym czasie lub zastępując post innymi formami pobożności, po rozmowie z imamem.

Źródła

  1. Hassanein M i wsp. Diabetes and Ramadan: Practical guidelines (IDF-DAR). Diabetes Res Clin Pract 2017;126:303–316. doi:10.1016/j.diabres.2017.03.003
  2. International Diabetes Federation & DAR International Alliance. Diabetes and Ramadan: Practical Guidelines 2021. daralliance.org
  3. Hassanein M i wsp. Diabetes and Ramadan: Practical guidelines 2021. Diabetes Res Clin Pract 2022;185:109185. doi:10.1016/j.diabres.2021.109185