Wymienniki białkowo-tłuszczowe (WBT) – jak je obliczać i dlaczego są ważne w cukrzycy
W codziennej diecie najważniejszą rolę odgrywają trzy makroskładniki: węglowodany, białka i tłuszcze. Osoby z cukrzycą dobrze znają pojęcie wymienników węglowodanowych (WW), ale coraz częściej podkreśla się również znaczenie wymienników białkowo-tłuszczowych (WBT). Wynika to z faktu, że białka i tłuszcze – choć nie podnoszą glikemii tak szybko jak węglowodany – mogą powodować późny, przedłużony wzrost poziomu cukru we krwi, często występujący 3–6 godzin po posiłku.
Z tego względu prawidłowe obliczanie WBT jest szczególnie ważne:
• u użytkowników osobistej pompy insulinowej – ponieważ pompa pozwala ustawić bolus przedłużony lub złożony, idealny przy posiłkach bogatych w tłuszcz i białko
• u osób stosujących pióra insulinowe – ponieważ WBT pozwalają lepiej przewidywać późniejszy wzrost glikemii
• u pacjentów leczonych tabletkami – ponieważ duża ilość białka i tłuszczu również może opóźniać wyrzut glukozy do krwi, co wymaga ostrożności przy dawkowaniu leków
Czym dokładnie jest 1 WBT?
1 WBT = 100 kcal pochodzących z białek i tłuszczów w danym produkcie lub posiłku.
Podstawowe wartości energetyczne makroskładników:
• 1 g węglowodanów = 4 kcal
• 1 g białka = 4 kcal
• 1 g tłuszczu = 9 kcal
To są prawidłowe, powszechnie stosowane wartości.
W praktyce oznacza to, że jeśli posiłek dostarcza 100 kcal z białek i tłuszczów łącznie, odpowiada to jednemu wymiennikowi białkowo-tłuszczowemu.
Tabela orientacyjnych WBT dla popularnych produktów (na 100 g)
Przypomnienie: 1 WBT = 100 kcal z białek + tłuszczów.
| Produkt | Białko (g) | Tłuszcz (g) | kcal ogółem | kcal z b+t | WBT / 100 g |
|---|---|---|---|---|---|
| Pierś z kurczaka (gotowana) | 22 | 2 | 120 | ok. 106 | 1.06 WBT |
| Udo z kurczaka (pieczone) | 19 | 11 | 215 | ok. 200 | 2.00 WBT |
| Wołowina chuda | 21 | 6 | 150 | ok. 138 | 1.38 WBT |
| Wołowina tłusta | 17 | 20 | 280 | ok. 263 | 2.63 WBT |
| Łosoś | 20 | 13 | 208 | ok. 197 | 1.97 WBT |
| Tuńczyk w oleju | 24 | 10 | 230 | ok. 216 | 2.16 WBT |
| Śledź w oleju | 16 | 26 | 301 | ok. 292 | 2.92 WBT |
| Jajka (całe) | 12 | 10 | 143 | ok. 138 | 1.38 WBT |
| Ser żółty Gouda | 25 | 27 | 356 | ok. 343 | 3.43 WBT |
| Ser mozzarella | 18 | 22 | 280 | ok. 254 | 2.54 WBT |
| Ser twarogowy półtłusty | 17 | 4 | 130 | ok. 112 | 1.12 WBT |
| Masło | 0 | 82 | 735 | ok. 735 | 7.35 WBT |
| Śmietana 30% | 2 | 30 | 292 | ok. 278 | 2.78 WBT |
| Kiełbasa wiejska | 18 | 25 | 320 | ok. 305 | 3.05 WBT |
| Szynka gotowana | 17 | 4 | 110 | ok. 104 | 1.04 WBT |
| Boczek surowy | 14 | 45 | 518 | ok. 491 | 4.91 WBT |
| Awokado | 2 | 15 | 160 | ok. 151 | 1.51 WBT |
| Orzechy włoskie | 15 | 65 | 650 | ok. 630 | 6.30 WBT |
| Migdały | 21 | 50 | 575 | ok. 534 | 5.34 WBT |
| Masło orzechowe 100% | 25 | 50 | 595 | ok. 525 | 5.25 WBT |
Jak obliczać WBT? (krok po kroku)
Obliczenia są prostsze, jeśli posiłek składa się wyłącznie z białka i tłuszczu – na przykład mięsa, jaj, serów, tłustych ryb, śmietany.
1. Sprawdź wartość kaloryczną produktu.
2. Jeśli produkt nie zawiera węglowodanów, podziel kalorie przez 100 – otrzymasz liczbę WBT.
Przykład – śledź w oleju (100 g)
• białko: 16,4 g
• tłuszcz: 26,5 g
• węglowodany: 0 g
• kalorie: 301 kcal
Obliczenie: 301 kcal / 100 = 3,01 WBT
To wynik prawidłowy.
Posiłki mieszane – kiedy w grę wchodzi WW i WBT
Najwięcej trudności powodują posiłki łączone, np.:
• chleb + masło + ser
• chleb + kiełbasa
• makaron + sos śmietanowy
• pizza
• burgery
W takich sytuacjach należy:
- Oddzielnie obliczyć WBT dla produktów bogatych w białko i tłuszcz (ser, kiełbasa, masło, mięso).
- Oddzielnie obliczyć WW dla źródeł węglowodanów (pieczywo, makarony, owoce, ryż).
- Następnie dopasować dawkę insuliny:
– szybki bolus na WW
– bolus przedłużony lub dodatkowy bolus na WBT (zwłaszcza przy pompie)
Użytkownicy penów nie podzielą dawki tak precyzyjnie, ale znajomość WBT nadal pozwala przewidzieć późniejszy wzrost glikemii i odpowiednio monitorować cukier.
Jak ułatwić sobie liczenie WBT?
W praktyce wiele osób upraszcza obliczenia, stosując te same sery, wędliny czy ryby. Po kilku tygodniach można już oszacować:
• ile WBT ma plaster ulubionej szynki
• ile WBT ma solidna łyżka masła
• ile WBT ma porcja żółtego sera
To skraca czas przygotowania posiłków i ułatwia kontrolę glikemii.
Dlaczego WBT są tak ważne?
Posiłki bogate w tłuszcz i białko:
• spowalniają trawienie
• wydłużają czas wchłaniania glukozy
• mogą powodować późne hiperglikemie, nawet jeśli WW zostały policzone poprawnie
To szczególnie istotne przy kolacjach lub potrawach typu pizza, kebab, burgery, śmietanowe sosy czy sery.